🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या स्वरूपाबद्दल मानवाच्या मनात अनेकदा संभ्रम असतो. कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे, या विचारात माणूस अडकतो. ज्ञानेश्वर म्हणतात की, फळाची आशा सोडून आणि ईश्वराची आज्ञा मानून कर्म केल्यास भ्रांती (गोंधळ) उरत नाही. अर्जुनाने आपल्या कर्तव्याबद्दल साशंक न राहता, बुद्धी स्थिर ठेवून कर्म करावे, असा हा संदेश आहे. येथे 'निभ्रांत' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात कर्माचे खरे स्वरूप समजून घेणे होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादा निर्णय घेताना भीती किंवा गोंधळ वाटतो, तेव्हा फळाचा विचार न करता आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे पार पाडावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्यापेक्षा फक्त अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हे 'निभ्रांत' राहण्याचे लक्षण आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माबद्दलचा संभ्रम सोडून देऊन कर्तव्यदक्ष होण्याचा आणि बुद्धी स्थिर ठेवण्याचा सल्ला देत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी ते एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. ज्याप्रमाणे मनुष्याचे शरीर एकच असते पण त्याचे उजवे आणि डावे असे दोन भाग कार्यासाठी विभागलेले असतात, त्याचप्रमाणे मोक्षप्राप्तीसाठी हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. संन्यासात कर्माचा अहंकार सोडला जातो, तर योगात कर्माचे फळ सोडले जाते; परिणामी दोन्ही एकाच ठिकाणी विसावतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण 'कर्मयोग' आणि 'संन्यास' एकत्र आणू शकतो. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करणे हे त्यांचे कर्म आहे (योग), पण 'मला पहिला नंबर मिळालाच पाहिजे' ही हव्यास सोडून केवळ ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा संन्यास आहे. यामुळे तणाव कमी होतो.

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे पटवून देण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज शरीराचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरीच्या वाङ्मयीन आणि आध्यात्मिक श्रीमंतीचे वर्णन करतात. 'शब्दरत्नांची खाणी' म्हणजे केवळ शब्द नव्हे, तर अर्थपूर्ण आणि मोक्ष देणारे शब्द. ही 'लावणी' (रचना) अशी आहे की ती ऐकल्याने किंवा वाचल्याने मानवाचे अंतःकरण शुद्ध होते आणि त्याला परम सुख प्राप्त होते. हे सुख केवळ एका जगापुरते मर्यादित नसून 'त्रैलोक्य' म्हणजे स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांसाठी कल्याणकारी आहे. ज्ञानेश्वर महाराज सुचवतात की हा ग्रंथ केवळ माहिती देत नाही, तर आत्मिक समाधान देतो.

आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात शब्दांचा वापर विचारपूर्वक केला पाहिजे. जसे ज्ञानेश्वर महाराजांनी शब्दांना रत्ने म्हटले आहे, तसे आपणही गोड आणि अर्थपूर्ण बोलून इतरांना आनंद देऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या दुःखी व्यक्तीला प्रेमाचे दोन शब्द बोलणे हे त्याला रत्न देण्यासारखेच मौल्यवान आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज या ग्रंथाच्या आध्यात्मिक आणि वाङ्मयीन महत्त्वाबद्दल सांगत आहेत.