🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मज्ञान ही अशी एक अवस्था आहे जी मानवी बुद्धीच्या आणि तर्काच्या पलीकडे आहे. बुद्धी ही द्वैतावर आधारित असते, तर आत्मज्ञान हे अद्वैत असते, म्हणून तिथे बुद्धीचा प्रवेश होऊ शकत नाही. तसेच, जिथे अविद्या (अज्ञान) मुळासकट नष्ट झालेली असते, तिथेच खऱ्या ज्ञानाचा प्रकाश असतो. हे ज्ञान मिळवणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाची ओळख होणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने आणि तर्काने सोडवण्याचा प्रयत्न करतो, पण मनाची खरी शांती मिळवण्यासाठी कधीकधी विचारांच्या पलीकडे जाऊन शांत बसावे लागते. उदाहरणार्थ: जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा केवळ विचार करण्यापेक्षा ध्यान (Meditation) केल्याने आपल्याला अंतर्मनातील शांततेचा अनुभव येतो, जे आत्मज्ञानाकडे जाणारे एक पाऊल आहे.

दुसऱ्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मज्ञान म्हणजे नेमके काय, याची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात अकर्म दिसते. याउलट, जो केवळ शरीर शांत ठेवून बसतो पण मनात वासना आणि विचारांचे चक्र चालू ठेवतो, त्याला अकर्मातही कर्मच घडत असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा बुद्धीमान आणि योगी होय. कर्माचा अहंकार सोडणे हाच खरा ज्ञानमार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते केवळ आपले कर्तव्य म्हणून पार पाडणे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म अनुभवणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गहन फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.