🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे आणि त्याच्या धोरणीपणाचे वर्णन करतात. अर्जुन हा केवळ एक पराक्रमी योद्धाच नव्हता, तर तो 'सज्ञान' म्हणजे विवेकी आणि ज्ञानी होता. युद्धाला प्रत्यक्ष सुरुवात होण्यापूर्वी, शत्रूची फळी आणि स्वतःची स्थिती यांचे अचूक आकलन करण्यासाठी तो रणांगणाच्या मध्यभागी अत्यंत एकाग्रतेने आणि सावधपणे (सावधान) उभा राहिला. हे त्याच्या युद्धाप्रती असलेल्या गांभीर्याचे आणि सूक्ष्म निरीक्षणाचे प्रतीक आहे.

कोणतेही महत्त्वाचे काम सुरू करण्यापूर्वी, परिस्थितीचे शांतपणे आणि सावधपणे निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, एखादा नवीन व्यवसाय सुरू करण्यापूर्वी बाजारातील परिस्थितीचा सखोल अभ्यास करणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे असते.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी रणांगणाच्या मध्यभागी उभा राहतो, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे प्रभावशाली, ज्ञानी किंवा अधिकारसंपन्न लोक असतात, त्यांच्या कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहते. जर श्रेष्ठ व्यक्तीने कर्माचा त्याग केला किंवा चुकीचे आचरण केले, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून, लोकसंग्रहासाठी (समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी) ज्ञानी पुरुषाने स्वतः निष्काम भावनेने कर्म करून एक आदर्श घालून दिला पाहिजे. श्रेष्ठ पुरुषाचे वागणे हेच जगासाठी शास्त्र किंवा प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्त पाळत असतील, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर वडिलांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मूलही तेच शिकते. आपल्या कृतीतून आदर्श निर्माण करणे हाच या ओवीचा संदेश आहे.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला दिशा देण्यासाठी कर्म का करावे, याचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.