🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. युद्धभूमीवर अर्जुन आपल्या नातेवाईकांविषयीच्या ममतेने आणि मोहाने ग्रासला गेला होता. श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत की, 'हे धनुर्धरा, तू एक श्रेष्ठ योद्धा आहेस. अशा वेळी कर्तव्यापासून विचलित होऊन मनाला मोहाच्या स्वाधीन करणे हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीला सर्वथा अनुचित आहे.' येथे 'झकविजे' म्हणजे फसवणे. मन जेव्हा भावनेच्या आहारी जाते, तेव्हा ते बुद्धीला फसवते, हेच या ओवीचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडत असतो, तेव्हा वैयक्तिक भावना किंवा मोह आड येऊ देऊ नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा फायदा करून देण्यासाठी नियमांकडे दुर्लक्ष करणे हे 'अनुचित' आहे.

कुरुक्षेत्रावर अर्जुन युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण त्याला मोहाचा त्याग करून क्षात्रधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाची प्राप्ती होण्यासाठी इंद्रियनिग्रह ही पहिली पायरी आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्म्याच्या ठिकाणी स्थिर होते. केवळ वरवरचे ज्ञान असून चालत नाही, तर इंद्रियांवर ताबा असेल तरच ते ज्ञान टिकून राहते आणि मनुष्याला 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेपर्यंत पोहोचवते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखादी चुकीची गोष्ट करण्याची इच्छा होते, तेव्हा स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व अधोरेखित करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. जेव्हा अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी मोह आणि भयाने ग्रासला होता, तेव्हा श्रीकृष्ण त्याला सांगतात की, केवळ विचार करत बसल्याने किंवा दुःखी झाल्याने प्रश्न सुटणार नाहीत. मनाचा दुबळेपणा (व्याकुळता) हा प्रगतीतील अडथळा आहे. 'पंडुसुता' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि पराक्रमाची आठवण करून देत आहेत. ही ओवी माणसाला नैराश्यातून बाहेर काढून कृतीशील होण्याचा संदेश देते.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा ही ओवी आपल्याला मरगळ झटकून कामाला लागण्याची प्रेरणा देते. उदाहरणार्थ: परीक्षेचा निकाल पाहून खचून न जाता, पुढच्या अभ्यासासाठी जोमाने तयारी करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या मनातील गोंधळ आणि दुःख सोडून देऊन युद्धासाठी सज्ज होण्यास सांगत आहेत.