🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून नेतृत्वाचा आणि लोकसंग्रहाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहत असते. जर अशा श्रेष्ठ व्यक्तींनी चुकीचे आचरण केले, तर समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्ञानी माणसाने स्वतःसाठी काहीही मिळवायचे नसले तरी, केवळ समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि शिस्त लावण्यासाठी स्वतः कर्तव्यकर्मे चोख पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच लोकांसाठी कायद्यासारखे प्रमाण ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठे लोक किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्त पाळत असतील, तर मुले आपोआपच त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानी पुरुषाने समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी कर्म का करावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी बुद्धीचे स्थैर्य अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत मन चंचल असते आणि इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वारा शांत झाल्यावर पाण्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा साधक आपल्या मनाला आवरतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याची बुद्धी नैसर्गिकरित्या स्थिर आणि शांत होते. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या कामात यश मिळवायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांपासून (इंद्रियांपासून) मन बाजूला काढून एकाग्र करणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपली निर्णयक्षमता आणि बुद्धी अधिक कार्यक्षम होते.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मन आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या या पहिल्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला वंदन करतात. येथे गणेश म्हणजे केवळ एक देव नसून ते 'शब्दब्रह्म' किंवा 'परब्रह्म' आहेत. 'आद्या' म्हणजे जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात आहे. 'वेदप्रतिपाद्या' म्हणजे ज्याचे खरे स्वरूप केवळ वेदांच्या अभ्यासातून समजते. 'स्वसंवेद्या' म्हणजे ज्याला बाह्य साधनांनी नाही, तर केवळ स्वतःच्या अनुभवानेच ओळखता येते. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की हा गणेश म्हणजेच आपले 'आत्मरूप' आहे.

कोणतेही नवीन आणि मंगल कार्य सुरू करताना ईश्वराचे किंवा आपल्या अंतरात्म्याचे स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेला जाताना किंवा नवीन व्यवसायाची सुरुवात करताना शांत चित्ताने स्वतःवर विश्वास ठेवून सुरुवात करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला (परब्रह्माला) वंदन करून ग्रंथाची मंगल सुरुवात करत आहेत.