🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे (परमात्म्याचे) स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जे तत्त्व 'अविनाश' आहे म्हणजे ज्याचा कधीही नाश होत नाही आणि जे 'अगाध' आहे म्हणजे ज्याची व्याप्ती बुद्धीला न समजण्यासारखी आहे, तेच खरे सत्य आहे. या जगातील सर्व चैतन्य आणि ज्ञान ज्या एका मूळ तत्त्वापासून निर्माण झाले आहे, ते तत्त्व सर्वत्र भरलेले (सर्वगत) आहे. जसे सोन्याच्या दागिन्यांमध्ये सोने सर्वत्र असते, तसे या विश्वात ते आत्मतत्त्व भरलेले आहे. त्याला कोणीही नष्ट करू शकत नाही कारण ते काळाच्या आणि अवकाशाच्या पलीकडे आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला भीती वाटते किंवा आपण अस्वस्थ होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपल्यातील मूळ आत्मा हा अविनाशी आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा निकाल किंवा एखादे नुकसान हे तात्पुरते असते, पण तुमचे आंतरिक अस्तित्व त्यापेक्षा खूप मोठे आणि कायमस्वरूपी आहे, हा विचार आत्मविश्वास देतो.

अर्जुनाचा मोह आणि शोक दूर करण्यासाठी भगवान श्रीकृष्ण त्याला आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ब्रह्माचे शाश्वत आणि निर्विकार स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण दृश्य विश्व ज्या मूळ तत्त्वातून निर्माण झाले आहे आणि प्रलयाच्या वेळी ज्यामध्ये विलीन होते, ते 'परब्रह्म' आहे. सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय हे चक्र सतत चालू असते, परंतु या सर्वांचा आधार असलेले ब्रह्म मात्र अविनाशी आहे. काळाच्या ओघात सर्व काही नष्ट झाले तरी ब्रह्माच्या स्वरूपात कोणताही बदल होत नाही, ते त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

आयुष्यात येणारी संकटे किंवा बदल हे तात्पुरते असतात, हे समजून घेऊन आपण आपल्यातील स्थिर आत्मतत्त्वावर विश्वास ठेवला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, आपले ज्ञान आणि क्षमता शाश्वत आहेत हे ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज विश्वाचे मूळ कारण असलेल्या ब्रह्माचे अविनाशी स्वरूप सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, प्रत्येकाला त्याच्या प्रकृतीनुसार आणि अधिकारानुसार काही कर्तव्ये नेमून दिलेली असतात. या कर्तव्यांचे पालन करणे म्हणजेच 'स्वधर्म' होय. हा स्वधर्म आचरण्यास सोपा आणि कल्याणकारी असतो. ज्याप्रमाणे प्रवासात एखादा सुरक्षित आणि परिचित मार्ग सोडून आडमार्गाला लागल्यास संकट ओढवू शकते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म सोडून परधर्माचे (दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे) अनुकरण करणे घातक ठरू शकते. म्हणून, विहित कर्माचे निष्काम भावनेने आचरण करणे हाच मोक्षाचा सुलभ मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास करणे किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम प्रामाणिकपणे करणे हाच त्यांचा स्वधर्म आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी चुकीचे मार्ग न शोधता नियमित अभ्यास करणे हाच 'सुगत मार्ग' (योग्य मार्ग) आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज मनुष्याला त्याच्या विहित कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करण्याचे महत्त्व पटवून देत आहेत.