🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची खरी व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ कर्म सोडून देणे नव्हे, तर कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहणे होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच 'अकर्म' स्थिती (म्हणजेच कर्माचा अहंकार नसणे) प्राप्त करते, तेव्हाच त्याला खरा संन्यासी म्हटले जाते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचे साधन बनते.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना, 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हाच खरा संन्यास आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे कर्म करूनही माणूस त्यापासून मुक्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (ज्ञानाने कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. संन्यास म्हणजे कर्माच्या कर्तेपणाचा त्याग आणि योग म्हणजे कर्माच्या फळाचा त्याग. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय 'मोक्ष' किंवा 'आत्मज्ञान' हेच आहे. ज्याप्रमाणे एकाच साध्यासाठी दोन साधने असू शकतात, तसेच हे दोन मार्ग साधकाला एकाच परमपदाप्रत पोहोचवतात. यात कोणताही तात्विक भेद नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यासाचा मेळ घालणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) चिंता न करता केवळ अभ्यासावर (कर्तव्यावर) लक्ष केंद्रित करणे हाच खरा योग आहे.

अर्जुनाला कर्मसंन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल संभ्रम होता. त्यावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे स्पष्टीकरण देतात की दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला विवेकाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, अर्जुना, तू आत्म्याच्या अमरत्वाचा आणि शरीराच्या नश्वरतेचा खोलवर विचार न करता केवळ बाह्य परिस्थिती पाहून अस्वस्थ होत आहेस. हे जे तुला दुःख होत आहे, ते केवळ विचाराअभावी आहे. जेव्हा माणूस सारासार विचार (विवेक) करत नाही, तेव्हाच त्याला मोह आणि शोक ग्रासतो. म्हणून तू तुझ्या मनाला या द्वंद्वातून बाहेर काढ आणि स्थिर हो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादी कठीण परिस्थिती येते, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे विचार करावा. उदाहरणार्थ: परीक्षेत अपयश आले तर रडत न बसता, आपल्या चुकांचा विचार करून पुन्हा जोमाने प्रयत्न करणे हाच खरा विवेक आहे.

युद्धाच्या प्रसंगी अर्जुन जेव्हा मोहग्रस्त होतो, तेव्हा श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या ओवीतून) त्याला भावनेच्या आहारी न जाता विवेकाने वागण्याचा उपदेश करत आहेत.