🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे जन्मांध व्यक्तीला प्रकाशाचे अस्तित्व किंवा दिव्याची ज्योत दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्या मनुष्याच्या अंतःकरणात अज्ञानाचा अंधकार भरलेला असतो, त्याला आत्मज्ञानाचा प्रकाश कधीच जाणवत नाही. अज्ञान हे बुद्धीला ग्रासून टाकते, ज्यामुळे मनुष्याला योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजत नाही. हे अज्ञानच माणसाला सत्यापासून दूर ठेवते.

जर आपण नवीन गोष्टी शिकायला तयार नसू (अज्ञान), तर आपल्याला प्रगतीची संधी (प्रकाश) दिसत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विषयाची भीती मनात धरून बसलो तर तो विषय कधीच सोपा वाटणार नाही.

अज्ञानामुळे मनुष्याची दृष्टी कशी धूसर होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज अंधळ्याचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा आणि सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता बारकाईने पाहत असते. ज्ञानी किंवा समर्थ पुरुषाला स्वतःसाठी कोणतेही कर्म करण्याची गरज नसली, तरी त्याने समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आदर्श आचरण करणे आवश्यक आहे. जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचे मार्ग निवडले, तर समाजही भरकटू शकतो. म्हणून, 'लोकाचार' टिकवण्यासाठी आणि सामान्यांना सन्मार्गावर ठेवण्यासाठी थोरांनी शिस्तीने आणि निष्ठेने आपली कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत. त्यांचे आचरण हेच जगासाठी प्रमाण किंवा कायदा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील मोठी माणसे किंवा कार्यालयातील वरिष्ठ अधिकारी शिस्तीने आणि प्रामाणिकपणे वागले, तर मुले किंवा कर्मचारी त्यांचेच अनुकरण करतात. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला, तर मुलेही तेच शिकतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्ञानी आणि समर्थ माणसाचे आचरण समाजासाठी आदर्श ठरते, म्हणून त्यांनी आपली कर्तव्ये चोख बजावली पाहिजेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण भरलेला असतो. पावसाळ्यात अनेक ओढे आणि नद्या येऊन त्याला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो आटत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याचे अंतःकरण आत्मज्ञानाने तृप्त झाले आहे, असा स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या उपभोगांनी किंवा बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि शांत असतो.

आपल्या आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले तरी गर्वाने हुरळून जाऊ नये आणि संकट आले तरी खचून जाऊ नये. समुद्रासारखा संयम बाळगणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.