←
रविवार, 02 फेब्रुवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 351

आणि विषयांतें जरी सेविले । तरी तेथें कांहीं न बाधिले । जैसें जळीं जळचरें संचरले । परी जळें न भिजती ॥ ३५१ ॥

"And even if they experience sense objects, they are not bound by them; just as aquatic animals move in water but are not wetted by it."

विषयांतें Noun
Vishayante
इंद्रियांचे विषय (भोग)
Sense objects
सेविले Verb
Sevile
उपभोगले
Consumed or enjoyed
बाधिले Verb
Badhile
अडकले किंवा बाधित झाले
Affected or bound
जळचरें Noun
Jalachare
पाण्यात राहणारे प्राणी
Aquatic animals
संचरले Verb
Sancharale
वावरले किंवा फिरले
Moved or roamed
भिजती Verb
Bhijati
ओले होणे
To get wet

💡 अर्थ

जैसे जलचर जल में रहते हुए भी उससे भीगते नहीं हैं, वैसे ही ज्ञानी पुरुष विषयों का उपभोग करते हुए भी उनमें लिप्त नहीं होते।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. एखादा ज्ञानी पुरुष जगातील विषयांचा (भोग) स्वीकार करतो, पण त्याचे मन त्या विषयांत गुंतत नाही. तो पूर्णपणे अलिप्त असतो. जसा मासा किंवा इतर जलचर पाण्यात सतत वावरतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते ओले होत नाहीत, तसाच ज्ञानी पुरुष संसारात राहूनही संसाराच्या मोहापासून आणि विकारांपासून मुक्त असतो. त्याचे अंतःकरण विषयांच्या स्पर्शाने मलीन होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण समाजात वावरताना अनेक सुख-सोयींचा वापर करतो, पण त्यांचे व्यसन लागू देऊ नये. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरताना तो गरजेपुरता वापरावा, त्यात तासनतास अडकून स्वतःचे मानसिक आरोग्य बिघडू देऊ नये.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज तो संसारात राहूनही कसा अलिप्त राहतो हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 125

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

म्हणोनि तूं पां धनुर्धरा । या कर्मातें न संडवे सर्वथा । परी फळाची आशा सांडूनि । अनुष्ठिजे ॥

"Therefore, O Dhanurdhara, do not ever abandon action; but perform it having renounced the hope for its fruit."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
हे अर्जुना
O Archer (Arjuna)
कर्मातें Noun
Karmate
कर्माचा / कर्माला
to the action
संडवे Verb
Sandave
त्याग करावा / सोडावे
should abandon
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे / कधीही
completely / at all
आशा Noun
Aasha
अपेक्षा / इच्छा
desire / hope
अनुष्ठिजे Verb
Anushthije
आचरण करावे
should perform / practice

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन, तुम कर्मों का त्याग कभी न करो; बल्कि फल की आशा छोड़कर अपना कर्तव्य निभाओ।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग केल्याने मोक्ष मिळत नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडल्याने मनुष्य बंधनातून मुक्त होतो. जेव्हा आपण 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि 'मला हे फळ मिळावे' ही इच्छा बाजूला ठेवून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला ईश्वराकडे घेऊन जाते. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा गुणांची सतत चिंता न करता, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला फळाची आसक्ती न धरता कर्तव्य पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 258

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

जैसा कासवाचां अवयवीं । आपणयां आपणचि सामावीं । तैसीं इंद्रियें आपैतीं होवीं । जयाचीं गा ॥ २५८ ॥

"As the tortoise pulls in its limbs from all sides, so does he who withdraws his senses from the objects of sense; his wisdom is established."

कासवाचां Noun
Kāsavāchāṃ
कासवाचे
Of a tortoise
अवयवीं Noun
Avayavīṃ
अवयव (हात-पाय इ.)
Limbs or body parts
सामावीं Verb
Sāmāvīṃ
आत ओढून घेणे किंवा सामावून घेणे
To withdraw or contract
इंद्रियें Noun
Indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
Senses
आपैतीं Adjective
Āpaitīṃ
स्वतःहून किंवा स्वाधीन
Naturally or under control
जयाचीं Pronoun
Jayāchīṃ
ज्याची
Whose

💡 अर्थ

जिस प्रकार कछुआ अपने अंगों को समेट लेता है, उसी प्रकार जो व्यक्ति अपनी इंद्रियों को विषयों से हटा लेता है, उसकी बुद्धि स्थिर होती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा इच्छेनुसार आपले हात, पाय आणि डोके आपल्या कठीण कवचाखाली ओढून घेते, तेव्हा ते सुरक्षित असते. त्याचप्रमाणे, ज्या साधकाने आपली ज्ञानेंद्रिये (डोळे, कान, जीभ इ.) बाह्य विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत आणि ती त्याच्या पूर्ण नियंत्रणात आहेत, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. इंद्रियांवर ताबा मिळवणे ही आत्मज्ञानाची आणि मानसिक शांततेची पहिली पायरी आहे, असे माउली येथे स्पष्ट करतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली एकाग्रता पुन्हा अभ्यासाकडे वळवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून मनावर ताबा मिळवणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत, ज्यात इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व कासवाच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा