←
शनिवार, 01 फेब्रुवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 308

म्हणौनि विषयांचेनि नांवें । जरी कानीं पडेल स्वभावें । तरी संकल्पाचेनि पालवे । शिवों नेंदावें ॥ ३०८ ॥

"Therefore, even if the names of sense-objects happen to fall on the ears naturally, one should not let them be touched by the hem of mental resolve."

विषयांचेनि Noun
vishayancheni
विषयांच्या (इंद्रिय भोगांच्या)
of sense objects
स्वभावें Adverb
swabhave
सहजपणे / नैसर्गिकरित्या
naturally / spontaneously
संकल्पाचेनि Noun
sankalpacheni
विचारांच्या किंवा इच्छेच्या
of thought or intent
पालवे Noun
palave
पदराने किंवा स्पर्शाने
by the edge or touch
शिवों Verb
shivo
स्पर्श करणे
to touch
नेंदावें Verb
nendave
देऊ नये
should not allow

💡 अर्थ

म्हणून विषयांचे नाव जरी सहजपणे कानावर पडले, तरी मनामध्ये त्याबद्दल कोणताही विचार किंवा संकल्प येऊ देऊ नये.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे सूक्ष्म तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, बाह्य जगातील विषयांची (भोगवस्तूंची) चर्चा किंवा नाव जरी सहजपणे आपल्या कानावर पडले, तरी साधकाने सावध राहिले पाहिजे. मनामध्ये त्या विषयाचा 'संकल्प' म्हणजे त्याबद्दलचे चिंतन किंवा तो मिळवण्याची इच्छा निर्माण होऊ देऊ नये. जर आपण त्या विचाराला मनात थारा दिला, तर तो विचार हळूहळू आसक्तीत बदलतो आणि बुद्धीला भ्रष्ट करतो. म्हणून विषयांच्या केवळ स्मरणापासूनही मनाला अलिप्त ठेवणे आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण जाहिराती किंवा इतरांचे विलासी जीवन पाहतो, तेव्हा त्या गोष्टींचा मोह मनात घर करू नये म्हणून लगेच आपले लक्ष विधायक कामाकडे वळवणे, हे या ओवीचे पालन ठरेल.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, विषयांच्या चिंतनातून बुद्धीचा नाश कसा होतो हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 10

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

कारण तूं माझा भक्तु । आणि सखाही अत्यंतु । म्हणोनि हा गूढार्थु । सांगावा लागला ॥

"Because you are My devotee and also a very dear friend, I have revealed this supreme secret to you."

भक्तु Noun
bhaktu
भक्त
devotee
सखा Noun
sakha
मित्र
friend
अत्यंतु Adjective
atyantu
अतिशय किंवा खूप
extremely or very
गूढार्थु Noun
gudharthu
गुप्त रहस्य
hidden secret
सांगावा Verb
sangava
सांगणे
to tell
म्हणोनि Conjunction
mhanoni
म्हणून
therefore

💡 अर्थ

कारण तू माझा भक्त आहेस आणि अत्यंत प्रिय मित्रही आहेस, म्हणून मला हे श्रेष्ठ रहस्य तुला सांगावे लागले.

🔍 सखोल अर्थ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो पुरातन योग काळाच्या ओघात नष्ट झाला होता, तोच मी आज तुला पुन्हा सांगितला आहे. याचे कारण म्हणजे तू माझा निस्सीम भक्त आणि प्रिय मित्र आहेस. यावरून हे स्पष्ट होते की, ईश्वरी ज्ञान किंवा आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी केवळ बुद्धी असून चालत नाही, तर अंतःकरणात भक्ती आणि देवाशी असलेले प्रेमाचे नाते असणे आवश्यक आहे. भक्तीमुळेच कठीण रहस्ये उलगडतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या जीवनात जेव्हा आपण एखादी कला किंवा विद्या शिकतो, तेव्हा आपल्या गुरूंप्रती असलेली निष्ठा आणि प्रेम आपल्याला त्या विषयातील सखोल ज्ञान मिळवून देते. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आपल्या शिक्षकांशी प्रामाणिक आणि नम्र असतो, तेव्हा शिक्षक त्याला पुस्तकाबाहेरचे व्यावहारिक अनुभव आणि गुपिते आनंदाने सांगतात.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे स्पष्ट करत आहेत की, ते त्यालाच हा श्रेष्ठ योग का सांगत आहेत, ज्यामध्ये भक्ती आणि मैत्रीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 148

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform the appropriate action and the prescribed duty; perform them excellently, having abandoned the hope for rewards."

उचित Adjective
uchit
योग्य किंवा परिस्थितीला साजेसे
appropriate or proper
विहित Adjective
vihit
शास्त्राने नेमून दिलेले किंवा विहित केलेले
prescribed or ordained
आचरावे Verb
acharave
आचरण करावे किंवा कृतीत आणावे
should practice or perform
उत्तम Adjective
uttam
सर्वोत्कृष्ट रीतीने
excellently or perfectly
फळाशा Noun
phalasha
फळाची आशा किंवा अपेक्ष
desire for results
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून किंवा सोडून देऊन
having abandoned or giving up

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्रानुसार नेमून दिलेले कर्तव्य आहे, तेच फळाची आशा सोडून उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या मनाला वाटेल तसे वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत किंवा नैतिक) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा निष्काळजीपणे न करता 'उत्तम' रीतीने, म्हणजे पूर्ण कौशल्याने पार पाडावे. या सर्वांत महत्त्वाची अट म्हणजे 'फळाशा सांडूनि' - म्हणजेच त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फायद्याची किंवा फळाची अपेक्षा मनात न ठेवता ते ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने करावे. अशा प्रकारे केलेले कर्म मनुष्याला बंधनात टाकत नाही, तर त्याची प्रगती करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ न घालवता, आपले मुख्य कर्तव्य असलेला 'अभ्यास' अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आसक्ती न धरता आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा