←
रविवार, 02 फेब्रुवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 180

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती | परि तीं कर्तेपणा न येती | जैसा सूर्य न शिवे राती | तैसे जाणावे || १८० ||

"Therefore, actions are performed, but they do not bring doership; just as the sun never touches the night, know it to be so."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
मी कर्ता आहे ही भावना
Sense of doership
शिवे Verb
Shive
स्पर्श करणे
To touch or affect
राती Noun
Raati
रात्र
Night

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती करताना 'मी करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याला कधी रात्र स्पर्श करू शकत नाही, तसेच हे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, पण त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. तो कर्माच्या फळाला किंवा बंधनाला चिकटत नाही. सूर्याचे उदाहरण देऊन ते स्पष्ट करतात की, सूर्य जगाला प्रकाश देतो पण त्याला अंधाराचा किंवा रात्रीचा कधीच स्पर्श होत नाही. त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी व्यक्ती संसारात राहून सर्व कर्तव्ये पार पाडते, पण ती कर्माच्या बंधनात किंवा अहंकाराच्या जाळ्यात अडकत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्म होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपले काम पूर्ण निष्ठेने करावे, पण त्याचे श्रेय घेण्याचा हव्यास धरू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक कार्यात मदत करताना 'मी हे केले' असा बडेजाव न मिरवता, ते आपले कर्तव्य समजून शांतपणे करावे.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज कर्म करूनही कर्माच्या बंधनापासून अलिप्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 159

म्हणोनि तूं अर्जुना | या इंद्रियांसी करीं दमना | मग हे भ्रांतीची वासना | आपोआप फिटेल ||

"Therefore, O Arjuna, control these senses; then this delusive desire will naturally disappear."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांसी Noun
Indriyansi
इंद्रियांना
To the senses
दमना Noun
Damana
संयम किंवा ताबा
Control or restraint
भ्रांतीची Noun
Bhrantichi
भ्रमाची किंवा चुकीच्या समजाची
Of delusion
वासना Noun
Vasana
इच्छा किंवा ओढ
Desire or inclination
फिटेल Verb
Phitel
दूर होईल किंवा नष्ट होईल
Will vanish

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू तुझ्या इंद्रियांवर ताबा मिळव. असे केल्याने तुझ्या मनातील गोंधळ आणि चुकीच्या इच्छा आपोआप दूर होतील.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून साधकाला इंद्रिय निग्रहाचा मार्ग सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहत नाही आणि त्याला भ्रमाचा (भ्रांतीचा) विळखा पडतो. जर अर्जुनाने (किंवा कोणत्याही साधकाने) जाणीवपूर्वक आपल्या इंद्रियांवर संयम मिळवला, तर अज्ञानामुळे निर्माण झालेली विषयांची ओढ किंवा वासना आपोआप नष्ट होते. हे आत्मज्ञानासाठी आवश्यक असलेले पहिले पाऊल आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जसे की परीक्षेचा अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे, हे 'इंद्रिय दमन' आहे. यामुळे ध्येय साध्य करणे सोपे होते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला मनःशांती आणि स्पष्टतेसाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 50

म्हणौनि कर्म तरी कीजे । परि तें फळाशा त्यजिजे । जैसें बीज तरी पेरिजे । परि दग्ध करूनि ॥

"Therefore, perform your duties, but let go of the craving for rewards. It is like sowing a seed that has been parched; it fulfills the act of sowing but does not sprout into further bondage."

म्हणौनि Adverb
Mhanauni
म्हणून
Therefore
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action or duty
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची इच्छा
Desire for results
त्यजिजे Verb
Tyajije
त्याग करावा
Should be abandoned
बीज Noun
Beej
बी
Seed
पेरिजे Verb
Perije
पेरावे
Should be sown
दग्ध Adjective
Dagdha
भाजलेले किंवा जळलेले
Roasted or burnt

💡 अर्थ

म्हणून कर्म तर करावे, पण त्याच्या फळाची आशा सोडून द्यावी. ज्याप्रमाणे बी भाजून पेरले तर त्याला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे फळाची आशा सोडून केलेले कर्म बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्मे सोडू नयेत, तर ती अगत्याने करावीत. मात्र, ती करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून द्यावी. ज्याप्रमाणे एखादे बी विस्तवात भाजले (दग्ध केले) आणि मग ते जमिनीत पेरले, तर त्यातून पुन्हा अंकुर फुटत नाही आणि ते बी संपून जाते; त्याचप्रमाणे फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले कर्म 'अकर्म' होते. असे कर्म करणाऱ्याला संसाराच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही, कारण त्या कर्माचे फळ देण्याची शक्ती नष्ट झालेली असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला बक्षीस मिळेल का?' याचा विचार करण्यापेक्षा, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यशही मिळते.

📌 संदर्भ

कर्म करूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन माउली या ओवीतून करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा