←
शुक्रवार, 31 जानेवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 21

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

जयाचिये अंतःकरणीं । आशा नाहीं कोणे गुणीं । जो नियतचित्तु होऊनि । वर्तत असे ॥

"One who is free from expectations, with mind and self controlled, having abandoned all possessiveness, performing action only for the body, incurs no sin."

निराशी Adjective
Nirashi
आशा नसलेला
Free from expectations
यतचित्तात्मा Noun
Yatachittatma
ज्याचे चित्त संयमित आहे
One with controlled mind
परिग्रह Noun
Parigraha
साठा किंवा मालकी
Possessions or ownership
किल्बिषम् Noun
Kilbisham
पाप किंवा दोष
Sin or fault
शारीरं Adjective
Shariram
शरीरापुरते
Bodily

💡 अर्थ

ज्याच्या मनात कोणतीही अपेक्षा नाही, ज्याने आपले मन आणि बुद्धी जिंकली आहे आणि ज्याने सर्व मालकी हक्क सोडले आहेत, असा माणूस केवळ शरीराने कर्मे करूनही पापाला प्राप्त होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने फळाची आशा पूर्णपणे सोडली आहे आणि ज्याचे चित्त आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, तो कर्माच्या बंधनातून मुक्त होतो. असा पुरुष केवळ शरीर टिकवण्यासाठी आवश्यक तेवढीच कर्मे करतो. त्याच्या मनात 'मी करतो' हा अहंकार नसल्यामुळे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे त्याला चिकटत नाहीत. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या दोषांपासून अलिप्त राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम करताना फळाची अति चिंता न करता आपले कर्तव्य चोख बजावावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या दबावाखाली न खेळता खेळाचा आनंद घेऊन सर्वोत्तम कामगिरी करावी, जेणेकरून पराभवाचे दुःख त्याला छळणार नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेला पुरुष कर्माच्या फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्मे कशी करतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 48

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥

म्हणौनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सद्धर्म । तेंचि करीं तूं मनोधर्म । विरक्तु होऊनि ॥

"Therefore, perform the appropriate duty and that which is righteous, with a detached mind."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा विहित
Appropriate or prescribed
सद्धर्म Noun
Saddharma
चांगला धर्म किंवा सदाचार
Righteousness
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचा स्वभाव किंवा निश्चय
Mental disposition
विरक्तु Adjective
Viraktu
अनासक्त किंवा फळाची आशा नसलेला
Detached
आचरतां Verb
Acharatam
आचरण करताना
While practicing

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे आचरल्याने धर्माचे पालन होते, तेच तू विरक्त होऊन (फळाची आशा न धरता) मनापासून कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (उचित कर्म) पार पाडले पाहिजे. हे कर्म करताना ते केवळ कर्तव्य म्हणून करावे, त्यात कोणतीही वैयक्तिक आसक्ती किंवा फळाची अपेक्षा नसावी. जेव्हा आपण निस्वार्थ बुद्धीने आणि विरक्त होऊन कर्म करतो, तेव्हा ते 'सद्धर्म' ठरते. मनाचा कल हा नेहमी कर्तव्याकडे असावा, फळाकडे नाही. हेच खऱ्या अर्थाने कर्मयोग आचरणे होय, ज्यामुळे चित्तशुद्धी होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' याची चिंता करण्याऐवजी, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले हे काम तणावमुक्त आणि अधिक प्रभावी होते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपली विहित कर्तव्ये पार पाडण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 174

म्हणोनि कर्माकर्मविविंचनीं । जे भुलले आहाती सयाणीं । तेथ डोळसपण विचक्षणीं । न चलेचि गा ॥

"Therefore, in the analysis of what is action and what is inaction, even the wise have been deluded; in that matter, the vision of the discerning fails to work."

कर्माकर्मविविंचनीं Noun
karmākarmaviviñcanīṃ
कर्म आणि अकर्म यांच्या निवडीत
in the discrimination of action and inaction
भुलले Verb
bhulale
गोंधळले किंवा चुकले
deluded or confused
सयाणीं Noun
sayāṇīṃ
शहाणे किंवा विद्वान लोक
wise or learned people
डोळसपण Noun
ḍōḷasapaṇa
दृष्टी किंवा समज
insight or vision
विचक्षणीं Adjective
vicakṣaṇīṃ
सूक्ष्म विचार करणाऱ्यांमध्ये
among the discerning

💡 अर्थ

म्हणून कर्म आणि अकर्म यांचा निवाडा करताना मोठे शहाणे लोक सुद्धा गोंधळून गेले आहेत. तिथे सूक्ष्म विचार करणाऱ्यांची बुद्धी सुद्धा चालत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकाचे (किं कर्म किमकर्मेति...) मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, कोणते कार्य करावे (कर्म) आणि कोणते करू नये किंवा कर्माचा त्याग म्हणजे काय (अकर्म), यातील सूक्ष्म फरक ओळखणे अत्यंत कठीण आहे. अगदी मोठे विद्वान आणि ज्ञानी पुरुषही या बाबतीत संभ्रमात पडतात. केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा तर्काच्या आधारे कर्माची गती समजणे अशक्य आहे, कारण कर्माचे स्वरूप अत्यंत गहन आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला 'काय करावे' आणि 'काय टाळावे' असा पेच पडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करणे हे कर्म वाटते, पण ती मदत जर त्याला आळशी बनवत असेल तर ते अकर्म ठरू शकते. अशा वेळी केवळ स्वतःच्या बुद्धीवर गर्व न करता, अनुभवी लोकांचे मार्गदर्शन घेणे आवश्यक असते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांच्या शिकवणीनुसार कर्म आणि अकर्म यांचे खरे स्वरूप समजून घेण्यातील क्लिष्टता ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा