←
गुरुवार, 30 जानेवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 279

जैसा पूर्ण सरितेचा ओघ। समुद्रु पावे वेगु। परी तो न सांडी आपली मर्यादा। तैसाचि तोही सदा॥

"As the flow of a full river reaches the ocean with speed, yet the ocean does not leave its boundary, so is he always."

सरितेचा Noun
Saritecha
नदीचा
Of the river
ओघ Noun
Ogh
प्रवाह
Flow
वेगु Noun
Vegu
वेग किंवा गती
Speed or velocity
सांडी Verb
Sandi
सोडणे किंवा ओलांडणे
To leave or cross
मर्यादा Noun
Maryada
सीमा किंवा शिस्त
Boundary or limit
तैसाचि Adverb
Taisachi
त्याचप्रमाणे
In the same way

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे नद्यांचे पाणी वेगाने समुद्राला मिळते, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याचप्रमाणे स्थितप्रज्ञ पुरुष असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या स्थिरतेचे वर्णन करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्यांना पूर येतो आणि त्या सर्व नद्यांचे पाणी अत्यंत वेगाने समुद्रात जाऊन मिळते. एवढे प्रचंड पाणी मिळूनही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या मर्यादेतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या बुद्धीला आत्मज्ञानाचा स्पर्श झाला आहे, अशा पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी, त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपाच्या शांतीमध्ये सदैव स्थिर असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी समुद्रासारखे शांत आणि संयमी राहावे. उदाहरण: परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले म्हणून गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले म्हणून निराश होऊ नये.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिरता समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट केली आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 169

म्हणोनि अज्ञानाचेनि मूळें । संशयो हा बळावे बळें । मग तो ज्ञानाचेनि पाजळें । जाळिजे वेगीं ॥ १६९ ॥

"Therefore, due to the root of ignorance, doubt gains strength; then it should be burnt quickly with the flame of knowledge."

अज्ञानाचेनि Noun
Ajnānāceni
अज्ञानामुळे
Due to ignorance
मूळें Noun
Mūḷēṃ
कारणाने किंवा मुळापासून
By the root or cause
संशयो Noun
Saṃśayo
शंका किंवा संशय
Doubt
बळावे Verb
Baḷāve
बळकट होतो किंवा वाढतो
Strengthens or grows
पाजळें Noun
Pājaḷēṃ
प्रकाशाने किंवा ज्योतीने
With the light or flame
जाळिजे Verb
Jāḷije
जाळून टाकावा
Should be burnt
वेगीं Adverb
Vegīṃ
त्वरित किंवा वेगाने
Quickly

💡 अर्थ

अज्ञानामुळे मनात संशय निर्माण होतो आणि तो वाढत जातो. म्हणून ज्ञानाच्या प्रकाशाने हा संशय त्वरित जाळून टाकला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे मुख्य कारण अज्ञान आहे. जोपर्यंत मनुष्याला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान होत नाही, तोपर्यंत त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते आणि हा संशय अधिक बलवान होत जातो. संशय हा प्रगतीच्या मार्गातील सर्वात मोठा शत्रू आहे. ज्याप्रमाणे अंधार केवळ प्रकाशानेच नष्ट होतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या प्रखर तेजाने हा संशय समूळ नष्ट करणे आवश्यक आहे. ज्ञानाचा दिवा पाजळला की संशयाचा अंधकार क्षणात नाहीसा होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या निर्णयाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर अभ्यासाने (ज्ञानाने) ती भीती आणि संशय दूर होतो.

📌 संदर्भ

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हृदयातील संशय ज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगतात, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 13

देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ॥

तरी देह हा एकुचि येथ । परी अवस्था भेदु बहुत । जैसा बाळत्वीं असे जो तेंचि नसत । तारुण्यामाजीं ॥ १३ ॥

"Though the body is one, it has many different stages; just as that which exists in childhood is no longer there in youth."

देह Noun
Deha
शरीर
Body
अवस्था Noun
Avastha
स्थिती किंवा टप्पा
Stage or state
भेदु Noun
Bhed
फरक किंवा विविधता
Difference
बाळत्वीं Noun
Balatvi
बालपणामध्ये
In childhood
तारुण्यामाजीं Noun
Tarunyamaji
तरुण वयामध्ये
In youth

💡 अर्थ

जसा हा देह एकच असतो, पण त्याच्या बालपण आणि तारुण्य अशा वेगवेगळ्या अवस्था असतात. बालपणात जे रूप असते, ते तारुण्यात राहत नाही, तरीही माणूस तोच असतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप आणि देहाचे पालटणारे स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एकाच शरीरात बालपण संपून तारुण्य येते आणि तारुण्य संपून वृद्धत्व येते, तरीही आतला 'मी' (आत्मा) बदलत नाही. त्याचप्रमाणे मृत्यू म्हणजे केवळ एका जुन्या देहातून दुसऱ्या नवीन देहात जाणे होय. ज्याला हे सत्य उमजते, तो ज्ञानी पुरुष मृत्यूच्या कल्पनेने डगमगत नाही किंवा मोह पावत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यात येणाऱ्या शारीरिक बदलांना किंवा परिस्थितीतील बदलांना घाबरू नये. उदाहरणार्थ, जसे आपण जुने कपडे बदलून नवीन घालतो, तसेच जीवन पुढे सरकत असते हे लक्षात ठेवून शांत राहावे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराच्या बदलत्या अवस्थांमधील फरक समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा