🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायातील या १९ व्या ओवीत माउली अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व स्पष्ट करत आहेत. अर्जुन श्रीकृष्णाला विचारत आहे की, कर्माचा त्याग करणे (संन्यास) आणि कर्मात राहून अनासक्त राहणे (योग) हे दोन्ही मार्ग एकच आहेत की भिन्न? ज्ञानेश्वर महाराज येथे विषयाची मांडणी करताना सांगतात की, वरवर पाहता हे दोन मार्ग वेगळे वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय एकच आहे. या ओवीद्वारे ते अर्जुनाला सखोल आध्यात्मिक चर्चेसाठी तयार करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला दोन भिन्न मार्ग दिसतात, तेव्हा गोंधळून न जाता हे लक्षात घ्यावे की ध्येय एकच असेल तर पद्धती भिन्न असू शकतात. उदाहरणार्थ, एखादे काम पूर्ण करण्यासाठी दोन कर्मचारी वेगवेगळ्या पद्धती वापरू शकतात, पण दोघांचे उद्दिष्ट कंपनीचा फायदा हेच असते.

अर्जुन संन्यास आणि कर्मयोग यांतील श्रेष्ठ मार्ग कोणता, याबद्दल श्रीकृष्णाला प्रश्न विचारत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे अंतिम लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेने संकुचित करू शकते, त्याचप्रमाणे ज्या साधकाने आपली इंद्रिये विषयांच्या मोहापासून पूर्णपणे आवरून धरली आहेत, त्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. बाह्य जगातील प्रलोभने त्याला विचलित करू शकत नाहीत. असा पुरुषच खऱ्या अर्थाने आत्मज्ञानी आणि स्थिर बुद्धीचा असतो. इंद्रियांवर विजय मिळवणे हाच स्थिर बुद्धीचा मुख्य आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात स्वतःच्या इच्छांवर ताबा मिळवणे खूप महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा मोबाईलचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. यामुळे आपली एकाग्रता वाढते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, भौतिक जगातील कोणतीही शक्ती आत्म्याचा नाश करू शकत नाही. शस्त्रे केवळ जड वस्तूंना किंवा शरीराला छेद देऊ शकतात, पण आत्मा हा सूक्ष्म आणि चैतन्यमय असल्याने त्याला शस्त्रे स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी ज्याप्रमाणे लाकूड किंवा इतर वस्तूंना जाळून भस्म करतो, तसा तो आत्म्याला जाळू शकत नाही. पाणी कोणत्याही पदार्थाला ओले करून विरघळवू शकते, पण आत्म्यावर पाण्याचा कोणताही परिणाम होत नाही. तसेच, वारा ओलावा शोषून घेतो, पण तो आत्म्याला कोरडे करू शकत नाही. थोडक्यात, आत्मा हा प्रकृतीच्या पाचही तत्त्वांच्या पलीकडचा आणि शाश्वत आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मृत्यूची किंवा संकटांची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) सुरक्षित आणि अविनाशी आहे. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात शरीर थकले तरी मनाची शक्ती आणि आत्मबळ टिकवून ठेवण्यासाठी या विचाराचा उपयोग होतो.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व समजावून सांगत आहेत, त्याचेच रसाळ निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.