🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने केवळ कर्म करू नये, तर ते 'उचित' (परिस्थितीनुसार योग्य) आणि 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) असावे. हे कर्म करताना मनात ओझे न बाळगता ते 'सप्रेम' म्हणजे अत्यंत आवडीने आणि आनंदाने करावे. तसेच, ते 'यथाविधी' म्हणजे शास्त्रोक्त पद्धतीने किंवा योग्य शिस्तीने पार पाडावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य प्रेमाने आणि अचूकतेने करतो, तेव्हा ते कर्म बंधकारक न ठरता मोक्षदायक ठरते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ उरकून टाकण्यासाठी न करता, ते काम पूर्ण निष्ठेने आणि योग्य पद्धतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता विषयाच्या आवडीने आणि एकाग्रतेने करावा.

भगवद्गीतेतील कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी मनाचा स्वभाव असा आहे की ते ज्या गोष्टीचे सतत चिंतन करते, त्या गोष्टीशी त्याचे नाते जडते. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियांच्या भोगांचे (विषयांचे) मनात वारंवार स्मरण करतो, तेव्हा नकळतपणे त्या विषयाबद्दल त्याच्या मनात 'संग' म्हणजे आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्तीच पुढे सर्व दुःखांचे आणि पतनाचे पहिले पाऊल ठरते. मनातील विचारांची शक्ती इतकी प्रबळ असते की केवळ चिंतनानेच माणूस बंधनात अडकू शकतो.

जर आपण सतत नकारात्मक गोष्टींचा किंवा वाईट सवयींचा विचार केला, तर आपल्याला त्याची सवय लागते. उदाहरणार्थ, सतत मोबाईल गेम्सचा विचार केल्यास अभ्यासावरून लक्ष उडते. म्हणून नेहमी चांगल्या विचारांचा सराव करावा.

विषयांच्या चिंतनातून विनाशाची प्रक्रिया कशी सुरू होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.