←
गुरुवार, 16 जानेवारी 2025
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 83

जो कर्मामाजीं अकर्म पाहे । आणि अकर्मींही कर्म आहे । ऐसा जो निवाडु जाणे तोचि होये । मनुष्यांतू ज्ञानी ॥

"One who perceives inaction in action and action in inaction is the truly wise among men."

कर्मामाजीं Noun
karmāmājīṃ
कर्मामध्ये
in action
अकर्म Noun
akarma
कर्मशून्यता / कर्माचा अभाव
inaction
पाहे Verb
pāhe
पाहतो
sees
निवाडु Noun
nivāḍu
निवाडा / फरक / सूक्ष्म भेद
distinction
ज्ञानी Adjective
jñānī
शहाणा / आत्मज्ञानी
wise / enlightened

💡 अर्थ

जो माणूस काम करत असतानाही आपण काही करत नाही (अहंकाररहित) असे समजतो आणि काहीही न करता शांत बसलेला असतानाही मनात कर्माचे विचार चालू असतात हे ओळखतो, तोच माणसांमध्ये खरा ज्ञानी आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य देहाने कर्मे करत असतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हा कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो, तेव्हा त्या कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. याउलट, जर एखादा मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मांचा त्याग करून बसला असेल, पण त्याच्या मनात विषयांचे चिंतन किंवा कर्माचे संकल्प चालू असतील, तर ते 'अकर्मातील कर्म' होय. जो पुरुष हा सूक्ष्म भेद (निवाडा) पूर्णपणे जाणतो, तोच खरा आत्मज्ञानी आणि योगाभ्यासात निपुण मानला जातो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करणे. उदाहरणार्थ: घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्म आणि अकर्माच्या गहन तत्त्वाचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 98

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो अंतःकरणु निकें । सांडूनि कवतुकें । विषयांचें ॥

"Therefore, O Arjuna, listen; he who, having abandoned the fascination for sense-objects, keeps his heart pure."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
अंतःकरणु Noun
Antahkaranu
मन किंवा हृदय
Inner self or mind
निकें Adjective
Nike
शुद्ध किंवा चांगले
Pure or clean
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Having discarded
कवतुकें Noun
Kavatuke
आकर्षण किंवा कौतुक
Fascination or interest
विषयांचें Noun
Vishayan-che
इंद्रियांच्या भोगांचे
Of sense objects

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, जो माणूस विषयांचे आकर्षण सोडून आपले अंतःकरण शुद्ध आणि स्थिर ठेवतो, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक बाह्य विषयांचे (जसे की चव, रूप, स्पर्श) कौतुक किंवा ओढ पूर्णपणे सोडून देतो आणि आपले चित्त निर्मळ ठेवतो, त्याचीच बुद्धी स्थिर झाली आहे असे समजावे. केवळ इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर मनातील विषयांची ओढही संपली पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला किंवा कामाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीचे आकर्षण बाजूला सारून मनाला एकाग्र करणे म्हणजे 'विषयांचे कवतुक सांडणे' होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 184

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । राखूनियां ॥ १८४ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty and that which is righteous, by maintaining the discipline of the mind."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
कर्म Noun
Karma
कार्य / कर्तव्य
Action / Duty
सधर्म Adjective
Sadharma
धर्माला अनुसरून / नैतिक
Righteous / According to Dharma
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाची वृत्ती / मानसिक शिस्त
Mental attitude / Discipline
राखूनियां Verb
Rakhuniya
जपून / सांभाळून
Maintaining / Preserving

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य काम आहे आणि जे धर्माला धरून आहे, तेच तू मनाची एकाग्रता आणि शुद्ध भाव राखून कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर ते 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आणि 'सधर्म' म्हणजे नैतिक मूल्यांना धरून असावे. कर्म करताना मनाचा 'मनोधर्म' म्हणजेच आंतरिक समतोल आणि शुद्ध हेतू राखणे अत्यंत आवश्यक आहे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य फळाची आशा न धरता आणि मनाची स्थिरता राखून करतो, तेव्हाच ते कर्म बंधनातून मुक्त करणारे ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात एखादे काम करताना ते केवळ करायचे म्हणून न करता, ते माझे कर्तव्य आहे आणि ते योग्य आहे का, याचा विचार करून पूर्ण लक्ष देऊन करावे. उदाहरणार्थ: विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' आहे या भावनेने करावा.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अनासक्त भावनेने स्वधर्म कसा पाळावा, याचे मार्गदर्शन करत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा