🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक बाह्य जगातील मोह सोडून अंतर्मुख होतो आणि स्वतःच्या स्वरूपाचा शोध घेतो, तेव्हा त्याला स्वतःमध्येच ईश्वरी तत्त्वाचा प्रकाश दिसतो. हा बोध बाहेरून येत नाही, तर तो आतूनच स्फुरतो. अशा प्रकारे जो स्वतःला ओळखतो, तो आपोआपच ब्रह्मरूप होतो. ज्ञानेश्वर माऊली अर्जुनाला सांगतात की हे सत्य तू निःशंकपणे स्वीकार.

दैनंदिन जीवनात आपण नेहमी इतरांच्या मतांवर अवलंबून असतो. ही ओवी आपल्याला स्वतःच्या आत डोकावून स्वतःची क्षमता ओळखायला शिकवते. उदाहरण: जेव्हा आपण स्वतःच्या मेहनतीवर आणि प्रामाणिकपणावर विश्वास ठेवतो, तेव्हा बाह्य संकटांची भीती वाटत नाही आणि आपण शांत राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज आत्मसाक्षात्कारी पुरुषाची स्थिती आणि त्याचे ब्रह्मस्वरूपाशी होणारे ऐक्य स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. जेव्हा साधकाला पूर्ण ज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा कर्म, कर्ता आणि क्रिया यांमधील भेद संपतो. जसे समुद्राच्या लाटा समुद्रापेक्षा वेगळ्या नसतात, तसे ज्ञानी पुरुषाचे कर्म ब्रह्मापेक्षा वेगळे नसते. 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार गळून पडल्यामुळे कर्माचे बंधन त्याला बाधत नाही. तो स्वतःच्या अंतर्यामी परब्रह्म स्वरूपाचा अनुभव घेतो आणि त्याचे संपूर्ण अस्तित्व ब्रह्मात विलीन होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती केवळ कर्तव्य म्हणून न करता प्रेमाने केल्यास मनाला शांती मिळते आणि कर्माचा ताण येत नाही.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करत आहेत, जिथे कर्माचे बंधन आणि कर्तेपणाचा अहंकार नष्ट होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत क्रोधाचे परिणाम स्पष्ट करतात. जेव्हा मनुष्याच्या मनात क्रोध निर्माण होतो, तेव्हा तो मोहात पडतो. या मोहामुळे त्याची सारासार विचार करण्याची शक्ती म्हणजेच 'स्मृती' भ्रष्ट होते. ज्ञानेश्वर माऊली येथे एक सुंदर दृष्टांत देतात - ज्याप्रमाणे जोराच्या वाऱ्याने तेवत असलेला दिवा विझतो आणि सर्वत्र अंधार पसरतो, त्याचप्रमाणे मोहाच्या प्रभावामुळे मनुष्याच्या अंतःकरणातील ज्ञानाचा प्रकाश (बोध) मावळतो. विवेक नष्ट झाल्यामुळे माणूस स्वतःचे हित कशात आहे हे विसरतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप राग येतो, तेव्हा आपण काय बोलतोय याचे भान राहत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक आहे, अन्यथा रागाच्या भरात घेतलेला चुकीचा निर्णय आपले मोठे नुकसान करू शकतो. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात कोणालाही अपशब्द बोलू नका, कारण त्या क्षणी तुमचा विवेक 'विझलेला' असतो.

क्रोधापासून मोह आणि मोहापासून बुद्धीचा नाश कसा होतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.