🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, वरवर पाहता संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन भिन्न मार्ग वाटू शकतात. परंतु, आध्यात्मिक दृष्टीने विचार केल्यास हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेणारे आहेत. साधकाला या दोन्ही मार्गांचे स्वरूप नीट कळावे आणि गोंधळ होऊ नये, म्हणून श्रीकृष्णाने त्यांच्यातील सूक्ष्म भेद स्पष्ट करून सांगितला आहे. मुळात हे दोन्ही मार्ग एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण एखादे काम निस्वार्थ भावनेने केले, तर ते संन्यासासारखेच श्रेष्ठ ठरते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे हा एक प्रकारचा योगच आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांच्यातील मूळ ऐक्य ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचे आचरण करूनही त्यातील 'कर्तेपणा' जाळून टाकतो. तो शरीराने कर्मे करतो, पण मनाने तो कर्माच्या फळापासून मुक्त असतो. अशा प्रकारे कर्मात असूनही जो अकर्माची स्थिती अनुभवतो, तोच खरा डोळस किंवा ज्ञानी होय. हे कर्माचे मर्म समजणे म्हणजेच मोक्षाचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर तो कर्माच्या ओझ्यापासून मुक्त राहतो.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक स्पष्ट करत आहेत, जिथे ज्ञानी मनुष्य कर्म करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, प्रत्येक व्यक्तीने आपल्या प्रकृतीला आणि अधिकारानुसार प्राप्त झालेल्या कर्तव्याचे (स्वधर्माचे) पालन करणे श्रेयस्कर आहे. दुसऱ्याचे कर्तव्य कितीही सोपे किंवा आकर्षक वाटले तरी ते स्वीकारू नये. स्वधर्माचे आचरण करताना जरी कष्ट झाले किंवा तो मार्ग कठीण वाटला, तरी त्यातच मनुष्याचे कल्याण असते. परधर्माचे अनुकरण करणे हे भीतीदायक आणि विघातक असते, कारण ते आपल्या मूळ स्वभावाशी जुळणारे नसते.

एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कठीण वाटत असेल आणि चित्रकला सोपी वाटत असेल, तरी परीक्षेसाठी त्याने गणिताचा अभ्यास करणे हे त्याचे कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. सोप्या गोष्टीकडे वळून कर्तव्याकडे दुर्लक्ष करू नये.

अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मार्गदर्शन करतात.