←
शनिवार, 09 नोव्हेंबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 342

म्हणोनि इंद्रियें आपुलेनि बळें । चरती विषयमिषें प्रबळें । तीं नियमूनि जो काळें । आपणपां राहे ॥ ३४२ ॥

"Therefore, he who restrains his senses from their natural tendency to pursue sense-objects and remains centered in himself is the one who is steady."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Senses
विषयमिषें Noun
Vishayamishe
विषयांच्या निमित्ताने
On the pretext of objects
नियमूनि Verb
Niyamuni
नियमन करून किंवा आवरून
By controlling
आपणपां Pronoun
Apanpa
स्वतःमध्ये
Within oneself
प्रबळें Adjective
Prabale
अत्यंत शक्तिशाली
Powerful

💡 अर्थ

म्हणून ज्याची इंद्रिये आपल्या शक्तीने विषयांकडे धावत नाहीत, तर जो त्यांना आवरून धरतो आणि स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर राहतो, तोच खरा ज्ञानी होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, इंद्रिये ही स्वभावतःच अत्यंत प्रबळ असतात आणि ती विषयांच्या (भोगांच्या) निमित्ताने बाहेर धावत असतात. जो साधक या इंद्रियांना पूर्णपणे आपल्या ताब्यात ठेवतो आणि त्यांना विषयांच्या जाळ्यात अडकू देत नाही, तोच आत्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकतो. इंद्रियांवर विजय मिळवणे आणि बुद्धी स्थिर ठेवणे हेच आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष आपली इंद्रिये आवरून धरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट (उदा. जंक फूड किंवा मोबाईल) खूप हवीहवीशी वाटते, तेव्हा मनावर ताबा ठेवून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासात मन लावणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व आणि आत्मस्वरूपातील स्थिरता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 139

जेणें अज्ञानाचें मूळ खणिलें । कर्माचें वाळवण केलें । तें ज्ञानचि होय संचलें । जयापाशीं ॥

ज्याने अज्ञानाचे मूळ उपटून टाकले आहे आणि कर्माचे वाळवण केले आहे, त्याच्यापाशी ते ज्ञानच साठलेले असते.

"He who has dug out the root of ignorance and dried up the field of action, in him, knowledge itself remains concentrated."

अज्ञानाचें Noun
Ajnanache
अज्ञानाचे
Of ignorance
मूळ Noun
Mula
मूळ किंवा उगम
Root or source
खणिलें Verb
Khanile
उपटून टाकले किंवा खोदले
Dug out or uprooted
वाळवण Noun
Valavana
सुकवणे किंवा वाळवंट
Drying up or making barren
संचलें Verb
Sanchale
साठलेले किंवा स्थिरावलेले
Accumulated or concentrated
जयापाशीं Pronoun
Jayapashi
ज्याच्या जवळ
With whom

💡 अर्थ

ज्या माणसाने आपल्या मनातील अज्ञान पूर्णपणे काढून टाकले आहे आणि कर्माची फळे सुकवून टाकली आहेत, तो ज्ञानी बनतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ज्या साधकाने विवेकाच्या बळावर अज्ञानाचे मूळ (अहंकार आणि अविद्या) मुळासकट उपटून टाकले आहे, त्याच्यासाठी कर्माचे बंधन उरत नाही. येथे 'वाळवण' हा शब्द वापरून ज्ञानेश्वर सुचवतात की, ज्याप्रमाणे वाळलेले बी पुन्हा अंकुरित होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाने दग्ध झालेली कर्मे पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवू शकत नाहीत. असा पुरुष साक्षात ज्ञानस्वरूप होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते केवळ फळाच्या आशेने न करता, कर्तव्याच्या भावनेने आणि पूर्ण समजुतीने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेसाठी न वाचता विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास परीक्षेची भीती उरत नाही.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या पुरुषाची लक्षणे आणि ज्ञानामुळे कर्माचे बंधन कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 70

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform the appropriate actions and prescribed duties excellently, abandoning the desire for results."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchit
योग्य
Appropriate
विहित Adjective
Vihit
शास्त्रसंमत किंवा कर्तव्य
Prescribed or ordained
आचरावे Verb
Acharave
आचरण करावे
Should perform
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची आशा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Abandoning

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्रानुसार कर्तव्य आहे, तेच फळाची अपेक्षा न ठेवता उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडताना फळाची आशा धरू नये. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हाच ते कर्म खऱ्या अर्थाने 'उत्तम' होते. कर्माचे बंधन टाळण्यासाठी कर्म सोडण्याची गरज नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आवश्यक आहे. हेच निष्काम कर्मयोग होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) सतत चिंता करण्याऐवजी, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करून तो उत्तम प्रकारे पूर्ण करावा.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्म पालनाचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा