←
बुधवार, 30 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 223

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

हें शस्त्रें न तोडवे । अग्नीनें न जळवे । पाणीनें न भिजवे । वारा न शोषी ॥ २२३ ॥

"This cannot be cut by weapons, nor burnt by fire; it cannot be wetted by water, nor dried by the wind."

हें Pronoun
He
हा (आत्मा)
This (Soul)
शस्त्रें Noun
Shastre
शस्त्राने
By weapons
तोडवे Verb
Todave
कापले जाणे
To be cut
अग्नीनें Noun
Agnine
आगीने
By fire
जळवे Verb
Jalave
जाळले जाणे
To be burnt
भिजवे Verb
Bhijave
ओले होणे
To be wetted
शोषी Verb
Shoshi
सुकवणे
To dry up

💡 अर्थ

या आत्म्याला शस्त्रे तोडू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवू शकत नाही आणि वारा सुकवू शकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, आत्मा हा भौतिक पदार्थांच्या पलीकडचा आहे. ज्याप्रमाणे आपण एखादी वस्तू शस्त्राने कापतो, तसे आत्म्याला कापता येत नाही कारण तो निराकार आहे. अग्नी त्याला स्पर्श करू शकत नाही, पाणी त्याला ओले करू शकत नाही आणि वारा त्याला सुकवू शकत नाही. थोडक्यात, निसर्गातील कोणतीही शक्ती आत्म्याचा नाश करू शकत नाही. हे आत्मतत्त्व शाश्वत आणि अनंत आहे, हेच अर्जुनाला समजावून सांगितले आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला शारीरिक किंवा मानसिक त्रास होतो, तेव्हा 'मी केवळ हे शरीर नसून एक अविनाशी आत्मा आहे' हा विचार केल्यास भीती आणि दुःख कमी होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रिय वस्तूचे नुकसान झाले तरी स्वतःचे आंतरिक धैर्य ढळू न देणे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेतील श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज आत्म्याचे अमरत्व अर्जुनाला पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 33

तैसे अध्यात्मशास्त्रीं इये । जेथ अर्जुनु अधिकारु लाहे । तेथ श्रीकृष्णुचि वदता होये । हें नवल नोहे ॥ ३३ ॥

"Likewise, in this spiritual science, where Arjuna attains the qualification and Shri Krishna himself becomes the speaker, this is no wonder."

अध्यात्मशास्त्रीं Noun
Adhyatmashastri
अध्यात्म शास्त्रामध्ये
In the science of spirituality
अधिकारु Noun
Adhikaru
पात्रता किंवा अधिकार
Qualification or right
लाहे Verb
Lahe
प्राप्त करतो
Obtains or gets
वदता Noun
Vadata
बोलणारा किंवा सांगणारा
Speaker
नवल Noun
Naval
आश्चर्य
Wonder or surprise

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे या अध्यात्मशास्त्रामध्ये (गीतेत) अर्जुन हा ऐकण्यास पात्र आहे आणि स्वतः श्रीकृष्ण सांगणारे आहेत, यात नवल वाटण्यासारखे काहीच नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या श्रेष्ठत्वाचे आणि त्यातील वक्ता-श्रोता यांच्या योग्यतेचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, हे गीता शास्त्र असे आहे जिथे प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण उपदेश करत आहेत आणि तो उपदेश ग्रहण करण्यासाठी अर्जुनासारखा अधिकारी (पात्र) शिष्य समोर आहे. जेव्हा शिकवणारा पूर्णज्ञानी असतो आणि शिकणारा पूर्णपणे समर्पित व पात्र असतो, तेव्हा तिथे ज्ञानाचा महान प्रकाश पडणारच, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. हे एक आदर्श गुरु-शिष्य नाते दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतीही विद्या आत्मसात करण्यासाठी केवळ चांगला शिक्षक असून चालत नाही, तर विद्यार्थ्याची पात्रता आणि एकाग्रताही महत्त्वाची असते. उदाहरण: जर एखादा विद्यार्थी मनापासून शिकण्यास तयार असेल, तर त्याला योग्य मार्गदर्शक मिळाल्यावर त्याचे यश निश्चित असते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेतील वक्ता (श्रीकृष्ण) आणि श्रोता (अर्जुन) यांच्या श्रेष्ठतेबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 25

म्हणौनि कर्म न संडावें । तेंचि युक्तीनें करावें । तरीच मोक्ष पावावें । सवडीनें ॥

म्हणून कर्म सोडू नये, तेच युक्तीने करावे; तरच सवडीने (सहजपणे) मोक्ष प्राप्त होतो.

"Therefore, do not abandon action; perform it with skill. Only then will you attain liberation in due course."

म्हणौनि Conjunction
mhaṇauṇi
म्हणून
therefore
कर्म Noun
karma
कार्य किंवा कर्तव्य
action or duty
संडावें Verb
saṇḍāvē
सोडावे किंवा त्याग करावा
to abandon or leave
युक्तीनें Noun
yuktinē
कौशल्याने किंवा योग्य पद्धतीने
with skill or technique
मोक्ष Noun
mōkṣa
मुक्ती
liberation
सवडीनें Adverb
savaḍīnē
सहजपणे किंवा योग्य वेळी
in due course or easily

💡 अर्थ

म्हणून आपण आपले काम सोडू नये, तर ते योग्य पद्धतीने आणि कौशल्याने करावे. असे केल्यानेच आपल्याला हळूहळू यश किंवा मुक्ती मिळते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवी जीवनात अटळ आहे. कर्माचा त्याग करणे हा दुःखावरचा उपाय नाही. त्याऐवजी, कर्म करण्याची 'युक्ती' किंवा कौशल्य आत्मसात केले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि योग्य पद्धतीने आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला बंधनात न टाकता मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्मातच कुशलता शोधणे हा खरा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा कंटाळा येत असेल, तर त्याने गणित सोडवणे सोडू नये. त्याऐवजी, त्याने ते विषय समजून घेण्याची नवी पद्धत (युक्ती) शोधली पाहिजे. अशाने त्याला विषयाची गोडी लागेल आणि यशही मिळेल.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला कर्मयोगाचा मार्ग समजावून सांगताना स्पष्ट करतात की कर्तव्यापासून पळून जाणे योग्य नाही.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा