←
मंगळवार, 29 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 75

कां जे बाळकाचेनि मिषें । मायेचें पान्हा फुटें जैसें । तैसें अर्जुनें या मिषें । जगचि धालें ॥ ७५ ॥

"For just as a mother's milk flows for her child, so through the pretext of Arjuna, the whole world was satisfied."

बाळकाचेनि Noun
bāḷakācēni
बाळाच्या
of the child
मिषें Noun
miṣēṃ
निमित्ताने
on the pretext of
मायेचें Noun
māyēcēṃ
आईचे
of the mother
पान्हा Noun
pānhā
दुधाची धार
flow of milk
धालें Verb
dhālēṃ
तृप्त झाले
became satisfied
जगचि Noun
jagaci
संपूर्ण जगच
the whole world itself

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे लहान बाळाच्या निमित्ताने आईला पान्हा फुटतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाच्या निमित्ताने संपूर्ण जग या ज्ञानाने तृप्त झाले.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत एक अतिशय सुंदर दृष्टांत देतात. आईला आपल्या बाळाबद्दल इतके प्रेम असते की बाळाला भूक लागली की तिला आपोआप पान्हा फुटतो. तसेच, अर्जुनाला मोह झाला आणि त्याने प्रश्न विचारले, हे केवळ एक निमित्त ठरले. पण त्या निमित्ताने भगवंतांनी जे गीतेचे ज्ञान दिले, त्याने केवळ अर्जुनाचेच नव्हे, तर संपूर्ण जगाचे कल्याण झाले. अर्जुनामुळे हे अमृतासारखे ज्ञान सर्वांना मिळाले आणि अवघे जग तृप्त झाले.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कधीकधी एका व्यक्तीच्या प्रश्नामुळे किंवा अडचणीमुळे सर्वांनाच फायदा होतो. उदाहरणार्थ, वर्गात एका विद्यार्थ्याने विचारलेल्या शंकेमुळे शिक्षकांनी दिलेले स्पष्टीकरण संपूर्ण वर्गाला समजते. आपण नेहमी इतरांच्या कल्याणासाठी निमित्त बनले पाहिजे. उदाहरण: एखाद्याने विचारलेल्या चांगल्या प्रश्नामुळे सर्वांचेच ज्ञान वाढते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज सांगत आहेत की अर्जुन हा केवळ एक निमित्त होता, ज्याच्यामुळे संपूर्ण जगाला गीतेचे ज्ञान मिळाले.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 117

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥

तरी हे शस्त्रें न तुटे । कीं अग्नीनें न जळे । हे न मरे न बुडे । पाणीयेसी ॥

"Thus, this (soul) is not broken by weapons, nor burnt by fire; it does not die, nor does it drown in water."

शस्त्रें Noun
Shastren
शस्त्राने
By weapons
न तुटे Verb
Na tute
तुटत नाही
Does not break/cut
अग्नीनें Noun
Agninen
आगीने
By fire
न जळे Verb
Na jale
जळत नाही
Does not burn
पाणीयेसी Noun
Paniyasi
पाण्याने
By water

💡 अर्थ

हे आत्मतत्त्व शस्त्राने तोडले जाऊ शकत नाही, अग्नीने जाळले जाऊ शकत नाही, पाण्यात बुडत नाही किंवा मरत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तू शस्त्र, अग्नी किंवा पाण्याने नष्ट होतात, तसा आत्मा नाही. तो या सर्व भौतिक घटकांच्या पलीकडे आहे. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) कधीही संपत नाही. सांख्य योगातील हा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत आहे जो मनुष्याला मृत्यूच्या भीतीतून मुक्त करतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा अपयशाने खचतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले मूळ स्वरूप (आत्मा) कोणत्याही बाह्य संकटाने नष्ट होऊ शकत नाही. उदाहरण: एखाद्या व्यक्तीचे नुकसान झाले तरी तिने 'माझे अस्तित्व या नुकसानापेक्षा मोठे आहे' हा विचार करून धीर धरावा.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा शोक दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे शाश्वत आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 206

रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥

आणि इंद्रियांचेनि द्वारें । विषयांचेनि आधारें । जे प्रवृत्तीचेनि प्रकारें । वर्तत असे ॥ २०६ ॥

"And through the gates of the senses, supported by the objects of the senses, that which functions in the mode of activity."

इंद्रियांचेनि Noun
Indriyancheni
इंद्रियांच्या
By the senses
द्वारें Noun
Dware
दरवाजातून किंवा माध्यमातून
Through the gates or channels
विषयांचेनि Noun
Vishayancheni
विषयांच्या (भोग्य वस्तूंच्या)
Of the objects of enjoyment
आधारें Noun
Adhare
आधाराने
With the support of
प्रवृत्तीचेनि Noun
Pravrutticheni
प्रवृत्तीच्या किंवा कृतीच्या
Of the tendency or action
वर्तत Verb
Vartat
वागणे किंवा कार्य करणे
Acting or functioning

💡 अर्थ

आपली इंद्रिये (डोळे, कान इ.) खिडक्यांसारखी असतात. या खिडक्यांतून आपण बाहेरील गोष्टी पाहतो आणि त्यांच्या मागे धावतो, यालाच प्रवृत्ती म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी मन हे इंद्रियांच्या माध्यमातून बाह्य जगाशी जोडलेले असते. ही इंद्रिये म्हणजे जणू काही दरवाजेच आहेत, ज्यातून विषयांचे ज्ञान मनात प्रवेश करते. जेव्हा ही इंद्रिये बाह्य विषयांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा मनात एक ओढ निर्माण होते. या ओढीलाच 'प्रवृत्ती' म्हणतात. जोपर्यंत ही प्रवृत्ती अनिर्बंध असते, तोपर्यंत मनुष्याला खरी शांती मिळत नाही. आत्मसंयम मिळवण्यासाठी या प्रवृत्तीवर विवेकाचा पहारा असणे आवश्यक आहे, हे माउली येथे सुचवत आहेत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो आणि बाहेरून गाण्याचा आवाज येतो, तेव्हा आपले कान (इंद्रिय) त्या गाण्याकडे (विषय) ओढले जातात. हे ओळखून पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय.

📌 संदर्भ

इंद्रिये आणि विषय यांच्यातील संबंध आणि त्यातून निर्माण होणारी प्रवृत्ती माउली येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा