🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात जे जे कर्म योग्य (उचित) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा वेळेनुसार (अवसरें) आपल्या वाट्याला आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. ते कर्म 'विहित' म्हणजे शास्त्राने सांगितलेले आपले कर्तव्य आहे, असे मानून ते नि:संशयपणे पूर्ण करावे. कर्मापासून पळ काढणे हा मार्ग नसून, प्राप्त कर्तव्य निष्ठेने पार पाडणे हाच खरा परमार्थ आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखादा विद्यार्थी आहे, तर वेळेवर अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित' आणि 'विहित' कर्म आहे. आळस करून ते टाळण्याऐवजी, ते आपले कर्तव्य मानून पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचा अवलंब करणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज प्राप्त परिस्थितीनुसार येणाऱ्या कर्तव्याचे पालन करणे हेच कसे महत्त्वाचे आहे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या प्रगतीमध्ये संशय हा सर्वात मोठा अडथळा आहे. संशयामुळे बुद्धी विचलित होते आणि माणूस योग्य निर्णय घेऊ शकत नाही. संशय हा केवळ मानसिक दोष नसून तो विनाशाकडे नेणारा एक मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस खोल खड्ड्यात पडला की त्याचे नुकसान होते, तसेच संशयी वृत्ती माणसाचे आध्यात्मिक आणि ऐहिक जीवन उद्ध्वस्त करते. संशय हा ज्ञानाचा शत्रू आहे.

अभ्यास करताना किंवा कोणतेही काम करताना मनात शंका ठेवू नका. जर तुम्हाला एखाद्या विषयावर संशय असेल, तर तो शिक्षकांना विचारून दूर करा, अन्यथा तो संशय तुमच्या प्रगतीत अडथळा ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तर माहीत असूनही संशय घेतल्यास चुकीचे उत्तर लिहिले जाऊ शकते.

ज्ञानेश्वर महाराज संशयाचे घातक परिणाम स्पष्ट करत आहेत. ते सांगतात की संशय हा विनाशाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, परंतु समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा नद्यांच्या येण्याने त्यात कोणताही विकार निर्माण होत नाही; तो आपल्या पूर्णत्वात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्याकडे जगातील सर्व विषय किंवा इच्छा आल्या तरी तो विचलित होत नाही. अशा व्यक्तीला शांती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा लागत नाही, तर शांतीच अशा व्यक्तीचा स्वभाव बनून तिला माळ घालते (तिच्याकडे आकर्षित होते).

जेव्हा आपण आपल्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो आणि बाह्य गोष्टींनी (जसे की मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा इतरांची टीका) विचलित होत नाही, तेव्हा आपल्याला खरी मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूला कितीही गोंधळ असला, तरी जो विद्यार्थी आपल्या अभ्यासात मग्न असतो, त्याला त्या गोंधळाचा त्रास होत नाही.

स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज नदी आणि समुद्राचे उदाहरण देतात.