←
गुरुवार, 31 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 275

जैसा पूर्ण सरितां-भरीं । समुद्रु न चळे थोंकु ही न करी । तैसा काम-प्रवेशु अंतरीं । क्षोभु न संपादी ॥

"As the ocean, though filled with the waters of all rivers, remains steady and does not overflow, so does the man into whose heart all desires enter without causing any agitation."

सरितां-भरीं Noun
saritāṃ-bharīṃ
नद्यांच्या प्रवाहाने
by the flow of rivers
समुद्रु Noun
samudru
सागर
ocean
थोंकु Noun
thoṃku
मर्यादा सोडणे
overflowing or agitation
काम-प्रवेशु Noun
kāma-praveśu
इच्छांचा शिरकाव
entry of desires
क्षोभु Noun
kṣobhu
अस्वस्थता किंवा विकार
agitation or disturbance
संपादी Verb
saṃpādī
निर्माण करणे
produces or achieves

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे सर्व नद्यांचे पाणी येऊन मिळाले तरी समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही किंवा खळबळत नाही, त्याप्रमाणे सर्व इच्छा मनात आल्या तरी ज्याच्या मनात कोणताही विकार निर्माण होत नाही, तोच खरा ज्ञानी.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांचे भोग किंवा विविध इच्छा प्रवेश करतात, परंतु त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक आनंदावर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यावर टीका होते किंवा अनपेक्षित संकटे येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कामाचा ताण वाढला तरी चिडचिड न करता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची स्थिरता स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 41

धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥

जैसा धूमें धंविला अनळु । कीं मळें झांकला मुकुर निर्मळु । कां गर्भ वेढिला विटाळु । जरायें जेवीं ॥

"As fire is enveloped by smoke, as a mirror by dust, and as an embryo by the womb, so is this (knowledge) covered by it (desire)."

धूमें Noun
Dhume
धुराने
By smoke
अनळु Noun
Analu
अग्नी
Fire
मुकुर Noun
Mukuru
आरसा
Mirror
निर्मळु Adjective
Nirmalu
स्वच्छ
Pure/Clean
जरायें Noun
Jarayen
गर्भाशयाच्या आवरणाने
By the placenta
वेढिला Verb
Vedhila
वेढलेला
Enveloped/Covered

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे धुराने अग्नी झाकला जातो, धुळीने आरसा झाकला जातो किंवा वारेने (गर्भाशयाच्या पिशवीने) गर्भ वेढलेला असतो, त्याप्रमाणे या कामवासनेने ज्ञान झाकलेले असते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की मानवी बुद्धी आणि ज्ञान हे उपजत शुद्ध असतात, परंतु काम (वासना) आणि क्रोध यांसारख्या विकारांमुळे ते झाकले जातात. त्यांनी तीन सुंदर दृष्टांत दिले आहेत. धूर अग्नीला नष्ट करत नाही पण तो दिसू देत नाही; धूळ आरशाला नष्ट करत नाही पण प्रतिबिंब पाहू देत नाही. तसेच, वासना ज्ञानाला नष्ट करत नाही, पण त्यावर एक आवरण निर्माण करते ज्यामुळे माणसाला सत्याचे दर्शन घडत नाही. जोपर्यंत हे आवरण दूर होत नाही, तोपर्यंत मनुष्याला आत्मस्वरूपाची ओळख पटत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या किंवा हव्यासाच्या भरात असतो, तेव्हा आपल्याला समोरच्या व्यक्तीचे चांगले गुण दिसत नाहीत. हा राग म्हणजे 'धूर' आहे जो आपल्या विवेकाच्या 'अग्नी'ला झाकून टाकतो. अशा वेळी शांत राहून विचार केल्यास आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की काम (वासना) हा ज्ञानाचा शत्रू कसा आहे आणि तो मनुष्याच्या विवेकावर कशा प्रकारे आवरण घालतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 146

म्हणोनि संशयाहुनि थोर । आन नाही पाप घोर । हा विनाशासी थोर । विदारक ॥

"Therefore, there is no sin more terrible than doubt; it is a great and piercing cause of destruction."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
संशयाहुनि Noun
Sanshayahuni
संशयापेक्षा
Than doubt
थोर Adjective
Thor
मोठे किंवा भयंकर
Great or grave
पाप Noun
Paap
पाप किंवा दोष
Sin
विनाशासी Noun
Vinashasi
नाशासाठी
For destruction
विदारक Adjective
Vidarak
भयानक किंवा फाडून टाकणारा
Piercing or destructive

💡 अर्थ

म्हणून संशयापेक्षा मोठे आणि भयंकर दुसरे कोणतेही पाप नाही. संशय हा माणसाचा पूर्णपणे नाश करणारा आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, अज्ञान किंवा इतर चुका सुधारता येतात, परंतु ज्याच्या मनात संशय घर करतो, त्याचा अध:पात निश्चित असतो. संशय हा आत्मज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा आहे. तो माणसाची बुद्धी भ्रष्ट करतो आणि त्याला ध्येयापासून विचलित करतो. ज्याप्रमाणे एखादा रोग शरीराला पोखरतो, त्याप्रमाणे संशय मनाला आणि आत्मविश्वासाला पोखरून टाकतो, म्हणून त्याला 'घोर पाप' म्हटले आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना मनात शंका ठेवू नये. जर विद्यार्थ्याला आपल्या अभ्यासावर संशय असेल, तर तो परीक्षेत गोंधळतो. उदाहरणार्थ, जर आपण एखादा निर्णय घेतला असेल, तर त्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून कृती करावी; धरसोड वृत्ती किंवा संशय प्रगती थांबवतो.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा असलेल्या 'संशयाचे' भयानक स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा