🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'स्थितप्रज्ञ' अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा साधकाचे चित्त आत्मस्वरूपात विलीन होते, तेव्हा ती स्थिती इतकी नैसर्गिक आणि आनंददायी असते की तिथे तर्काला किंवा संशयाला जागा उरत नाही. संशय हा अज्ञानाचा धर्म आहे, तर प्रज्ञा हा ज्ञानाचा प्रकाश आहे. एकदा का बुद्धी स्थिर झाली की संभ्रमाचे ढग आपोआप विरून जातात आणि साधकाला सत्याचा साक्षात्कार होतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखादी गोष्ट पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि स्पष्टतेने करतो, तेव्हा मनात भीती राहत नाही. उदाहरणार्थ, सायकल चालवायला पूर्णपणे शिकल्यावर पडण्याची भीती वाटत नाही, कारण आपली बुद्धी त्या क्रियेत स्थिर झालेली असते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धीच्या मनुष्याची स्थिती समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला आत्मज्ञानाची गुरुकिल्ली सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ उपदेश ऐकून चालणार नाही, तर जेव्हा तू स्वतःच्या अंतःकरणात विवेकबुद्धीने आणि जिज्ञासेने या विषयाचा विचार करशील, तेव्हा तुला आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व यांचा उलगडा होईल. स्वतःचा अनुभव आणि स्वतःचा विचार हाच ज्ञानाचा खरा मार्ग आहे, असे येथे सुचवले आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण गोंधळलेले असतो, तेव्हा इतरांच्या सल्ल्यापेक्षा स्वतः शांत चित्ताने विचार केल्यास आपल्याला योग्य मार्ग सापडतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात घाबरून न जाता 'हे का घडले असावे?' असा विचार केल्यास भीती कमी होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की आत्मसाक्षात्कार हा केवळ बाह्य उपदेशाने नाही, तर अंतर्मनातील विचाराने आणि जिज्ञासेने प्राप्त होतो.