←
गुरुवार, 17 ऑक्टोबर 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 54

तैसे ते कुरुबळ । अचाट आणि प्रबळ । देखिले सज्ज सकळ । अर्जुने तेथ ॥

"In that manner, Arjuna saw the Kaurava forces there, immense and powerful, all fully prepared."

कुरुबळ Noun
Kurubala
कौरवांचे सैन्य
Kaurava army
अचाट Adjective
Achaat
अफाट किंवा प्रचंड
Immense or vast
प्रबळ Adjective
Prabal
शक्तिशाली
Powerful
देखिले Verb
Dekhile
पाहिले
Saw
सज्ज Adjective
Sajja
तयार
Ready or prepared
सकळ Adjective
Sakal
सर्व
All

💡 अर्थ

त्याचप्रमाणे अर्जुनाने तिथे कौरवांचे ते सैन्य पाहिले, जे अत्यंत अफाट, शक्तिशाली आणि युद्धासाठी पूर्णपणे तयार होते.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

📌 संदर्भ

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 143

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें अंतःकरण निकें । जेथ विषयांचेनि नांवें न टिके । विटाळु कांहीं ॥

"Therefore, Arjuna, listen; this heart is pure, where no defilement of sensory objects remains even in name."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
निकें Adjective
Nikēṃ
शुद्ध किंवा चांगले
Pure or Good
विषयांचेनि Noun
Viṣayāñcēni
विषयांच्या (इंद्रिय सुखांच्या)
Of sensory objects
विटाळु Noun
Viṭāḷu
अशुद्धता किंवा दोष
Impurity or Defilement
टिके Verb
Ṭikē
राहणे किंवा टिकणे
To stay or endure

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, हे मन इतके स्वच्छ आणि चांगले असते की, तिथे विषयांच्या (मोहाच्या) नावाने सुद्धा कोणतीही अशुद्धता राहत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अंतःकरणाची शुद्धता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात विलीन झाले आहे, त्याचे अंतःकरण 'निके' म्हणजे अत्यंत निर्मळ असते. अशा मनात ऐहिक विषयांची (काम, क्रोध, लोभ) सावलीही पडत नाही. ज्याप्रमाणे आरसा स्वच्छ असेल तरच त्यात स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते, त्याप्रमाणे हे शुद्ध अंतःकरण कोणत्याही बाह्य प्रलोभनाने विटाळले जात नाही. विषयांचा स्पर्श तर दूरच, पण त्यांचे नावही तिथे टिकू शकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपले ध्येय निश्चित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू नयेत. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाचा निश्चय केला असेल, तर मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण त्याच्या मनात येऊ नये; हेच 'शुद्ध अंतःकरण' होय.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना त्याच्या अंतःकरणाच्या निर्मळतेचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 74

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां जे सधर्म । तेचि करीं तूं मनोधर्म । राखूनियां ॥ ७४ ॥

"Therefore, perform the duty that is appropriate for you and righteous, by maintaining mental discipline."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य
Appropriate
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Action or Duty
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना
While performing
सधर्म Noun
Sadharma
धर्माला धरून असलेले
Righteous duty
मनोधर्म Noun
Manodharma
मनाचा निश्चय
Mental discipline

💡 अर्थ

म्हणून जे तुला योग्य असे कर्म आहे आणि जे धर्माला धरून आहे, तेच तू मनाचा निश्चय करून कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याचा भाग आहे, तेच कर्म मनाचा संयम राखून करावे. फळाची आशा न धरता केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले कर्म हेच बंधनातून मुक्त करते. मनाचा समतोल राखणे आणि विहित कर्माचे पालन करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित कर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता किंवा आळस न करता, केवळ आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णाने अर्जुनाला दिलेल्या उपदेशाचा विस्तार करताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्म करण्याच्या आवश्यकतेवर भर देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा