🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसाक्षात्काराच्या किंवा खोल ध्यानाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. जेव्हा साधक योगाभ्यासाने अंतर्मुख होतो, तेव्हा बाह्य जगातील विषय (शब्द, स्पर्श, रूप इ.) त्याच्यासाठी उरत नाहीत. इंद्रियांचे व्यापार पूर्णपणे थांबतात. अशा वेळी मन बाहेर न भटकता स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर होते. हे 'स्वये स्वयंप्रकाश' होणे आहे, जिथे मन स्वतःच स्वतःचा आरसा बनते आणि आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण खूप गोंधळलेले असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केल्यास मनाला शांती मिळते. उदाहरण: अभ्यासाला बसण्यापूर्वी ५ मिनिटे डोळे मिटून शांत बसल्याने एकाग्रता वाढते.

ज्ञानेश्वर महाराज ध्यानाच्या अशा स्थितीचे वर्णन करत आहेत जिथे मन बाह्य जगापासून विलग होऊन आत्मस्वरूपात विलीन होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्म निवडण्यापेक्षा, जे कर्म नैतिकदृष्ट्या 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे परिस्थितीनुसार किंवा काळाच्या ओघात आपल्या वाट्याला आले आहे (अवसरें प्राप्त), तेच कर्म करावे. महत्त्वाचे म्हणजे, ते कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही आशा किंवा स्वार्थी 'हेतू' नसावा. जेव्हा आपण कर्तव्य भावनेने आणि निस्वार्थपणे कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज भासली, तर ते तुमचे 'अवसरें प्राप्त' कर्म आहे. तिथे 'मला काय मिळेल' असा विचार न करता मदत करणे म्हणजे 'अहेतुक' आचरण होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'नैष्कर्म्य' स्थितीचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ हातापायांनी कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. खरा कर्मत्यागी तोच आहे, जो बाहेरून सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही, अंतर्यामी 'मी हे कर्म करणारा आहे' या अहंकाराचा त्याग करतो. जो कर्माच्या फळाची अपेक्षा न धरता आणि कर्माशी स्वतःला न चिकटवता संसारात वावरतो, तोच खरा संन्यासी होय. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना, 'मी किती मोठे काम करतोय' असा गर्व न बाळगता आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाचा अहंकार न धरता केवळ खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे.

चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण कर्माचे आणि ज्ञानाचे दिव्य स्वरूप सांगत आहेत. येथे ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत जिने कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनातून मुक्तता मिळवली आहे.