←
शनिवार, 03 ऑगस्ट 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 47

एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत्। विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः॥

ऐसें अर्जुनें तेथें। बोलिलें व्याकुळचित्तें। मग सांडूनि धनुष्यबाणातें। रथावरी बैसला॥ ४७॥

"Having spoken thus, Arjuna, with a mind distressed by grief, cast aside his bow and arrows and sat down on the chariot."

व्याकुळचित्तें Adverb
vyākulachitte
अस्वस्थ मनाने
with a disturbed mind
सांडूनि Verb
sāndūni
त्याग करून किंवा सोडून
having discarded
धनुष्यबाणातें Noun
dhanuṣyabāṇāte
धनुष्य आणि बाणांना
bow and arrows
रथावरी Noun
rathāvarī
रथावर
on the chariot
बैसला Verb
baislā
बसला
sat down

💡 अर्थ

ऐसा कहकर व्याकुल मन वाले अर्जुन ने अपने धनुष और बाण त्याग दिए और रथ पर बैठ गए।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील हा शेवटचा श्लोक अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचा कळस दर्शवतो. आपल्याच स्वकीयांविरुद्ध युद्ध करण्याच्या कल्पनेने अर्जुन पूर्णपणे खचून गेला आहे. त्याचे मन अत्यंत व्याकुळ झाले असून, युद्धाचा उत्साह संपला आहे. या ओवीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की, अर्जुनाने केवळ शस्त्रेच टाकली नाहीत, तर त्याने आपले कर्तव्यही क्षणभर बाजूला सारले. तो रथाच्या मागील भागात हताश होऊन बसला, जे त्याच्या मनातील द्वंद्व आणि पराभवाचे प्रतीक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या संकटाने घाबरून जातो आणि प्रयत्न करणे सोडून देतो, तेव्हा आपली अवस्था अर्जुनासारखी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा कठीण पेपर पाहून हताश होऊन बसणे. अशा वेळी आपल्याला मार्गदर्शनाची गरज असते.

📌 संदर्भ

आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी झाला आणि त्याने शस्त्रे खाली ठेवून युद्ध न करण्याचा निर्णय घेतला.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 137

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जेणें अंतःकरण हें निकें । होय तेंचि कौतुकें । ज्ञान जाणावें ॥ १३७ ॥

"Therefore, Arjuna, listen; that which makes the inner self pure, recognize that as knowledge."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
अंतःकरण Noun
Antahkaran
मन किंवा हृदय
Inner self or mind
निकें Adjective
Nike
शुद्ध किंवा स्वच्छ
Pure or clean
कौतुकें Adverb
Kautuke
सहजपणे किंवा कौतुकाने
Easily or with wonder
जाणावें Verb
Janave
समजावे
Should be known

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन सुनो, जिससे अंतःकरण शुद्ध और निर्मल होता है, उसे ही वास्तविक ज्ञान समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाची अत्यंत सोपी पण खोल व्याख्या सांगतात. त्यांच्या मते, केवळ पुस्तकी माहिती मिळवणे म्हणजे ज्ञान नव्हे. ज्या विचारांमुळे किंवा ज्या साधनेमुळे माणसाचे अंतःकरण (मन आणि बुद्धी) निर्मळ होते, ज्यातून काम-क्रोधादी विकार गळून पडतात, तेच खरे ज्ञान आहे. हे ज्ञान आत्मसाक्षात्काराचा मार्ग सुलभ करते आणि मनुष्याला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण खूप माहिती वाचतो, पण जर त्या माहितीने आपला स्वभाव सुधारला नाही, तर ते खरे ज्ञान नाही. उदाहरणार्थ, जर आपण 'प्राणिमात्रांवर दया करावी' हे शिकलो आणि प्रत्यक्षात तसे वागू लागलो, तरच ते ज्ञान आपल्या अंतःकरणाला शुद्ध करते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या ज्ञानाचे स्वरूप आणि त्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 112

म्हणोनि बाह्य विषयांचा विटाळु । न शिवे ज्याचा अंतराळु । तोचि जाणावा केवळु । परब्रह्म ॥ ११२ ॥

"Therefore, he whose inner self is not touched by the impurity of external objects, know him to be the Supreme Brahman itself."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
बाह्य Adjective
Bāhya
बाहेरील
External
विटाळु Noun
Viṭāḷu
स्पर्श किंवा अशुद्धता
Impurity or touch
न शिवे Verb
Na śive
स्पर्श करत नाही
Does not touch
अंतराळु Noun
Antarāḷu
अंतःकरण किंवा मन
Inner self or mind
केवळु Adverb
Kevaḷu
साक्षात किंवा फक्त
Purely or only
परब्रह्म Noun
Parabrahma
परमात्मा
Supreme Reality

💡 अर्थ

जिसके अंतःकरण को बाहरी विषयों का दोष स्पर्श नहीं करता, उसे साक्षात परब्रह्म ही समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे आणि ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखांच्या (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) आहारी जात नाही, तो पुरुष केवळ देहधारी मनुष्य नसून तो साक्षात परब्रह्म स्वरूप झाला आहे. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे असा महापुरुष संसारात राहूनही मायेच्या किंवा विकारांच्या स्पर्शापासून पूर्णपणे मुक्त असतो. त्याची बुद्धी स्थिर झालेली असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांच्या आहारी न जाता आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेच्या काळात सोशल मीडियाचा मोह टाळून अभ्यासात मग्न राहणे म्हणजे बाह्य विषयांचा विटाळ टाळणे होय.

📌 संदर्भ

ब्रह्मस्थिती प्राप्त झालेल्या आणि इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या पुरुषाचे लक्षण ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा