←
गुरुवार, 25 जुलै 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 6, श्लोक 5

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

जेथ आपणचि आपणया। सोडविजे धनंजया। तरीच आपणया। आपण सखा॥

"Where one liberates oneself by one's own self, O Dhananjaya, then only is one a friend to oneself."

आपणचि Pronoun
Apanachi
स्वतःच
oneself only
सोडविजे Verb
Sodavije
मुक्त करावे / सोडवावे
should liberate
धनंजया Noun
Dhananjaya
अर्जुनाचे एक नाव
Arjuna (conqueror of wealth)
सखा Noun
Sakha
मित्र
friend
आपणया Pronoun
Apanaya
स्वतःला
to oneself

💡 अर्थ

हे अर्जुना, माणसाने स्वतःच स्वतःचा उद्धार केला पाहिजे. जो स्वतःला संकटातून किंवा मोहातून बाहेर काढतो, तोच स्वतःचा खरा मित्र असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मोद्धाराचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात आपला खरा मित्र किंवा शत्रू आपण स्वतःच असतो. जर आपण आपल्या मनावर ताबा मिळवून स्वतःला अधोगतीपासून वाचवले, तर आपण आपले मित्र होतो. पण जर आपण स्वतःला विषयांच्या आहारी जाऊ दिले, तर आपणच आपले शत्रू बनतो. मुक्तीसाठी दुसऱ्या कोणावरही अवलंबून न राहता स्वतःचे प्रयत्न महत्त्वाचे आहेत, हा या ओवीचा मुख्य गाभा आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी वाईट सवय (उदा. आळस) सोडायची असते, तेव्हा दुसरे कोणीही आपल्याला मदत करू शकत नाही. आपल्याला स्वतःलाच निश्चय करून त्यातून बाहेर पडावे लागते. स्वतःला शिस्त लावणे हाच स्वतःचा मित्र होण्याचा मार्ग आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की आत्मोद्धारासाठी स्वतःचे प्रयत्न आणि मनावर ताबा असणे किती आवश्यक आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 201

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती । परि तीं कर्तेपणा न येती । जैसा सूर्य प्रकाशु न घेती । तैसे जाणावे ॥

"Therefore actions are performed, but they do not bring doership; just as the sun does not take the light, so should it be known."

म्हणौनि Adverb
Mhanauni
म्हणून
Therefore
कर्मे Noun
Karme
कर्मे / कार्ये
Actions
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
मीपणा / अहंकार
Doership / Ego
सूर्य Noun
Surya
सूर्य
Sun
प्रकाशु Noun
Prakashu
प्रकाश
Light
जाणावे Verb
Janave
समजावे
Should be known

💡 अर्थ

म्हणून कर्मे तर केली जातात, पण ती करताना 'मी करतो' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देतो पण तो प्रकाश स्वतःसाठी घेत नाही, तसेच हे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, पण त्या प्रकाशाचा उपभोग तो स्वतः घेत नाही किंवा त्या प्रकाशाचे श्रेय घेण्याचा अहंकार बाळगत नाही, त्याचप्रमाणे मुक्त पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि अहंकारापासून अलिप्त राहतो. कर्मे होऊनही ती त्याला बांधत नाहीत कारण त्यात 'कर्तेपणा' नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती आपले कर्तव्य समजून करावी, त्याचे प्रदर्शन करू नये. यामुळे मनाला शांती मिळते आणि अहंकार वाढत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो आणि अहंकाररहित कर्म कसे करावे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 229

म्हणोनि कर्माचिया आहाती । जेणें लाविली ज्ञानाची दीप्ति । तयाचीं कर्मां जळती । संशयो नाहीं ॥

"Therefore, he who has lit the flame of knowledge in the fireplace of actions, his actions are consumed by it; of this, there is no doubt."

कर्माचिया Noun
karmachiya
कर्माच्या
of actions
आहाती Noun
aahati
कुंडात किंवा अग्नीत
in the sacrificial pit or fire
दीप्ति Noun
dipti
प्रकाश किंवा ज्योत
light or flame
जळती Verb
jalati
जळून जातात
are burnt
संशयो Noun
sanshayo
शंका
doubt

💡 अर्थ

म्हणून कर्माच्या कुंडात ज्याने ज्ञानाचा प्रकाश पेटवला आहे, त्याची सर्व कर्मे जळून जातात, यात शंका नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे कोळशात किंवा राखेत रूपांतर करतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश मनुष्याच्या सर्व कर्मांना (त्यांच्या फळांसह) जाळून टाकतो. जेव्हा एखाद्या साधकाला हे उमजते की तो स्वतः कर्ता नसून केवळ एक साक्षी आहे, तेव्हा कर्माचे बंधन त्याला शिवत नाही. ज्ञानाच्या अग्नीमध्ये कर्माची सर्व फळे भस्मसात होतात, हे त्रिकालाबाधित सत्य आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा अहंकार सोडला आणि ते काम कर्तव्य भावनेने केले, तर त्या कामाचे ओझे वाटत नाही आणि मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, ऑफिसचे काम करताना ते केवळ पगार मिळवण्यासाठी न करता, समाजाची सेवा म्हणून केल्यास कामाचा ताण येत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञान कशाप्रकारे कर्माच्या बंधनाला नष्ट करते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा