🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मनातील तीव्र द्वंद्व चित्रित करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर समोर उभे असलेले सैन्य पाहून अर्जुनाला मोह आणि कारुण्य ग्रासते. तो म्हणतो की, समोर उभे असलेले लोक केवळ शत्रू नसून माझे गोत्रज (नातेवाईक) आणि द्रोणाचार्यांसारखे अत्यंत आदरणीय व पवित्र आचार्य आहेत. कर्तव्याच्या नावाखाली आपल्याच प्रियजनांचा आणि गुरूंचा वध करणे हे धर्माला धरून आहे की नाही, या संभ्रमात अर्जुन पडला आहे. हे त्याच्या वैचारिक गोंधळाचे आणि भावनिक दुर्बलतेचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपल्याला कठीण निर्णय घ्यायचा असतो आणि भावना आड येतात, तेव्हा आपण गोंधळून जातो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या जवळच्या मित्राने चूक केली असेल, तर त्याला शिक्षा देणे हे आपले कर्तव्य असते, पण मैत्रीमुळे आपण संभ्रमात पडतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना आणि गुरूंना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि संभ्रम.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगातील प्रत्येक गोष्टीला सुरुवात आणि शेवट असतोच. जे निर्माण झाले आहे, त्याचा नाश होणे हा सृष्टीचा नियम आहे. अर्जुनाला आपल्या स्वकीयांच्या मृत्यूची भीती वाटत होती, त्यावर उपाय म्हणून श्रीकृष्ण सांगतात की, हा तर निसर्गाचा सहज धर्म आहे. त्यामुळे या अटळ गोष्टीसाठी मनात शोक किंवा दुःख धरून ठेवणे व्यर्थ आहे. ज्ञानी माणसाने हे सत्य ओळखून आपले कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान सोसावे लागते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा 'बदल हा निसर्गाचा नियम आहे' हे लक्षात घेऊन दुःख कमी करावे. उदाहरणार्थ, जुनी नोकरी सुटली किंवा एखादा काळ संपला तर रडत न बसता नवीन सुरुवातीसाठी तयार राहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीच्या नियमांची जाणीव करून देत आहेत की प्रत्येक गोष्टीचा अंत निश्चित आहे, त्यामुळे शोक करणे अयोग्य आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (उचित कर्म) पार पाडले पाहिजे. कर्म करताना ते केवळ ओझे म्हणून न करता, त्यामागील शास्त्रशुद्ध विचार (विवेक) आणि ईश्वराप्रती किंवा कर्तव्याप्रती असलेले प्रेम (सप्रेम) ठेवून करावे. ज्या कर्मामुळे अधर्म घडतो किंवा समाजाचे अहित होते, ते टाळावे. विवेकाचा वापर करून योग्य आणि अयोग्य यातील फरक ओळखून कर्माचे आचरण करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, ते केवळ परीक्षेसाठी न करता 'ज्ञान मिळवणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने आणि आवडीने करावे. चुकीच्या मार्गाने यश मिळवण्याचा प्रयत्न टाळावा.

साधकाने संसारात राहून आपली कर्तव्ये कशी पार पाडावीत, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.