🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे किंवा 'सत्य' वस्तूचे लक्षण सांगतात. जे खरोखर अस्तित्वात आहे (सत्), त्याला जन्म-मृत्यू नसतो, म्हणजेच त्याचे येणे-जाणे नसते. भौतिक गोष्टींप्रमाणे त्यात वाढ होत नाही किंवा काळानुसार ते क्षीण होत नाही. जे काळाच्या पलीकडे आहे आणि ज्याचा कधीही नाश होत नाही, त्यालाच ब्रह्म किंवा आत्मतत्त्व म्हणतात. हे गुपित केवळ आत्मज्ञानी पुरुषांनाच उमजते, कारण त्यांनी दृश्य जगाच्या पलीकडे असलेल्या शाश्वत सत्याचा अनुभव घेतलेला असतो.

आपल्या आयुष्यात परिस्थिती सतत बदलत असते, कधी सुख येते तर कधी दुःख. पण आपल्यातील आत्मशक्ती ही स्थिर असते. उदाहरणार्थ, समुद्रावर लाटा येतात आणि जातात, पण समुद्र तोच राहतो. तसेच, बाह्य संकटात डगमगून न जाता आपल्यातील अविनाशी धैर्यावर विश्वास ठेवावा.

भगवद्गीतेच्या दुसऱ्या अध्यायातील १६ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माऊली अविनाशी तत्त्वाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे सामाजिक जबाबदारीचा एक महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक प्रतिष्ठित, ज्ञानी किंवा श्रेष्ठ मानले जातात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे लोकांचे लक्ष असते. हे थोर पुरुष जे काही आचरण करतात, तोच आदर्श वस्तुतः समाजासाठी नियम किंवा धर्म बनतो. सामान्य जनता स्वतःचे स्वतंत्र विचार न करता या श्रेष्ठ व्यक्तींच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालते. म्हणून, समाजातील नेत्यांनी आणि थोरांनी आपले चारित्र्य आणि कर्म अत्यंत शुद्ध ठेवणे गरजेचे आहे, कारण त्यांच्या एका चुकीच्या कृतीचा परिणाम संपूर्ण समाजावर होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जर घरातील वडीलधारी मंडळी किंवा शाळेतील शिक्षक शिस्तीने आणि सत्याने वागले, तर मुले त्यांचेच पाहून आपोआप चांगले संस्कार आत्मसात करतात. उदाहरणार्थ, पालकांनी कचरा कुंडीत टाकला तर मुलेही तेच शिकतात.

ज्ञानी पुरुषांनी कर्म का करावे आणि समाजाला आदर्श कसा घालून द्यावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेतील चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकाचे निरूपण करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य बाह्यतः कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता राहतो (म्हणजेच कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही), त्याला कर्मात 'अकर्म' दिसते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, त्याच्या अकर्मातही 'कर्म' असते. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याच्याकडे आहे, तोच खरा योगी आणि ज्ञानी पुरुष होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य पार पाडणे म्हणजे कर्मात अकर्म पाहणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे गहन तत्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे ज्ञानी पुरुषाची दृष्टी स्पष्ट करतात.