🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला संदेश स्पष्ट करतात. अर्जुन मोहामुळे आणि संभ्रमामुळे युद्ध करण्यास टाळाटाळ करत होता. महाराज म्हणतात की, ही चिंता 'झकविली' म्हणजे तुला फसवणारी आणि तुझ्या कर्तव्यापासून दूर नेणारी आहे. क्षत्रियाचे परम कर्तव्य म्हणजे अधर्माविरुद्ध लढणे. त्यामुळे मनातील सर्व शंका आणि भीती त्यागून, कृतीसाठी सज्ज होणे हाच एकमेव मार्ग आहे. येथे 'धनुष्य हाती घेणे' म्हणजे केवळ शस्त्र उचलणे नसून आपल्या जबाबदारीचा स्वीकार करणे होय.

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कामाला घाबरतो किंवा गोंधळतो, तेव्हा जास्त विचार न करता आपल्या कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करून कामाला सुरुवात करावी. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास खूप आहे म्हणून रडत न बसता, पुस्तक हातात घेऊन अभ्यासाला सुरुवात करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ आणि भीती सोडून युद्धासाठी तयार होण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किंवा भौतिक सुखांचा त्याग करणे म्हणजे खरी मनःशांती नव्हे. जर मनात विषयांची ओढ कायम असेल, तर केवळ शरीराला कष्ट देऊन किंवा इंद्रियांना रोखून धरून बुद्धी स्थिर होत नाही. जोपर्यंत अंतःकरणात विषयांची आसक्ती जिवंत आहे, तोपर्यंत खरी स्थिरता प्राप्त होत नाही. खरी स्थिरता ही आत्मज्ञानातून आणि मनाच्या शुद्धीतून येते, केवळ हट्टाने इंद्रिये दाबून नाही.

एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासाला बसताना मोबाईल बाजूला ठेवला (इंद्रिय दमन), पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलमध्ये काय चालले असेल याकडेच असेल, तर त्याचा अभ्यास होणार नाही. मनापासून अभ्यासात रस निर्माण होणे ही खरी स्थिरता आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज केवळ बाह्य इंद्रियदमन पुरेसे नाही, हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याच्या सर्वव्यापकतेचे आणि अद्वैत तत्त्वाचे वर्णन करतात. ते सांगतात की, हे दृश्य विश्व ज्या मूळ चैतन्य तत्त्वापासून (ब्रह्मापासून) उत्पन्न झाले आहे आणि ज्याच्या सत्तेने हे सर्व अनंत रूपात विस्तारले आहे, तेच तत्त्व या चराचर सृष्टीत ओतप्रोत भरलेले आहे. जसे सोन्यापासून बनवलेले विविध दागिने मुळात सोन्यानेच व्यापलेले असतात, किंवा कापसापासून बनवलेले कापड कापसानेच भरलेले असते, तसे हे संपूर्ण जग ईश्वराचेच रूप आहे. यात ईश्वराव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नाही, हेच या ओवीचे मुख्य सार आहे.

आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात प्रत्येक माणसात, प्राण्यात आणि निसर्गाच्या प्रत्येक कणात ईश्वराचे रूप पाहायला हवे. उदाहरणार्थ, कोणाशीही वाईट वागताना किंवा निसर्गाची हानी करताना हे लक्षात ठेवावे की त्यातही तोच परमात्मा आहे, ज्यामुळे आपल्या मनात सर्वांबद्दल आदर आणि प्रेम निर्माण होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याचे स्वरूप हेच विश्वाचे मूळ कारण आणि आधार असल्याचे स्पष्ट करत आहेत.