🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, देहधारी मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी प्रत्येकाला विहित कर्मे करावीच लागतात. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करतोय' हा अहंकार सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी हेच मार्गदर्शन दिले आहे की, फळाचा विचार न करता स्वधर्म म्हणून कृती कर.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष दिले तर तणाव कमी होतो आणि यश आपोआप मिळते.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगतात की कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक आहे, परंतु ते फळाच्या आसक्तीशिवाय केले पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. जेव्हा साधक आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याचे मन चंचलपणा सोडून अंतर्मुख होते. अशा स्थिर आणि शुद्ध मनातच आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडू शकतो. म्हणून आत्मसाक्षात्कारासाठी इंद्रियनिग्रह ही पहिली पायरी आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने मनाची शक्ती विखुरली जात नाही, ज्यामुळे साधक परमार्थासाठी पात्र ठरतो.

दैनंदिन जीवनात जसे आपण अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह टाळतो, तसेच इंद्रियांवर ताबा ठेवल्यास आपण आपले ध्येय गाठू शकतो आणि मानसिक शांतता मिळवू शकतो.

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याचा आत्मज्ञानाशी असलेला थेट संबंध ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पाचव्या अध्यायाच्या सुरुवातीला अर्जुन संभ्रमात आहे. चौथ्या अध्यायात भगवंतांनी ज्ञान आणि कर्म या दोन्ही गोष्टींचे महत्त्व सांगितले होते. अर्जुनाला असे वाटते की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन परस्परविरोधी मार्ग आहेत. म्हणून तो श्रीकृष्णाला विनंती करतो की, या दोन मार्गांपैकी कोणता मार्ग अधिक श्रेयस्कर आणि आचरणास सोपा आहे, हे स्पष्ट करावे. ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व अतिशय सुंदररीत्या मांडतात, जिथे साधकाला दोन श्रेष्ठ मार्गांपैकी एकाची निवड करणे कठीण जाते.

जेव्हा आपल्याला दोन चांगल्या पर्यायांपैकी एक निवडायचा असतो, तेव्हा गोंधळून न जाता तज्ज्ञांचा किंवा मार्गदर्शकाचा सल्ला घ्यावा. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या दोन पद्धतींपैकी कोणती अधिक प्रभावी आहे हे शिक्षकांना विचारणे.

अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील श्रेष्ठ मार्ग कोणता याबद्दल शंका निर्माण झाली आहे.