←
सोमवार, 01 जुलै 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 361

जैसा जळचरांचां मेळा । जळीं न भिजे अवलीळा । तैसा संसारीं हा निखळा । संचरतु असे ॥

"As the assembly of aquatic creatures does not get wet in the water effortlessly, so does this pure one move in the world."

जळचरांचां Noun
Jaḷacarāñcāṃ
पाण्यात राहणाऱ्या प्राण्यांचा
of aquatic creatures
मेळा Noun
Meḷā
समूह किंवा समुदाय
gathering or group
न भिजे Verb
Na bhije
भिजत नाही
does not get wet
अवलीळा Adverb
Avalīḷā
सहजपणे किंवा लीलेने
effortlessly
निखळा Adjective
Nikhaḷā
शुद्ध किंवा केवळ
pure or entirely
संचरतु Verb
Saṃcaratu
वावरतो किंवा संचार करतो
moves or wanders

💡 अर्थ

जैसे जलचर प्राणियों का समूह जल में रहकर भी सहज ही गीला नहीं होता, वैसे ही यह स्थितप्रज्ञ पुरुष संसार में रहकर भी उससे पूर्णतः अलिप्त रहता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाच्या अलिप्ततेचे (Detachment) अत्यंत मार्मिक उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी अहोरात्र पाण्यातच राहतात, पण त्यांच्या शरीराला पाणी चिकटत नाही किंवा ते पाण्याने भिजून कुजत नाहीत, अगदी त्याचप्रमाणे ज्याचे ज्ञान स्थिर झाले आहे असा पुरुष संसारात सर्व व्यवहार करतो. तो लोकांशी बोलतो, कार्ये करतो, पण संसारातील माया, मोह, राग किंवा द्वेष त्याला स्पर्श करू शकत नाहीत. त्याचे अंत:करण आत्मस्वरूपात स्थिर असल्याने तो जगाच्या द्वैतापासून मुक्त राहून संसारात वावरतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण कामात पूर्णपणे लक्ष द्यावे, पण त्या कामाच्या परिणामात किंवा फळात इतके अडकू नये की त्यामुळे आपल्याला मानसिक त्रास होईल. उदाहरणार्थ, ऑफिसमधील राजकारणात किंवा वादात राहूनही आपले मन शांत ठेवणे म्हणजे संसारात असूनही अलिप्त राहणे होय.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञ पुरुष संसारात कसा वागतो आणि तो संसाराच्या मोहापासून कसा दूर राहतो, हे स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 130

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो अंतःकरणें निकें । निवांत होऊनि ठाके । आत्मस्वरूपीं ॥ १३० ॥

"Therefore, O Arjuna, listen; he who is pure in heart and stays peacefully in the self."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ऐकें Verb
Aike
ऐक
Listen
अंतःकरणें Noun
Antahkarane
मनाने किंवा हृदयाने
By heart or mind
निकें Adjective
Nike
शुद्ध किंवा चांगले
Pure or good
निवांत Adjective
Nivanta
शांत
Peaceful
ठाके Verb
Thake
राहतो किंवा स्थिर होतो
Stays or becomes steady
आत्मस्वरूपीं Noun
Atmaswarupi
स्वतःच्या स्वरूपात
In one's own self

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन सुनो, जो अपने अंतःकरण से शुद्ध होकर आत्मस्वरूप में शांति से स्थिर हो जाता है, वही ज्ञानी है।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याचे मन पूर्णपणे शुद्ध झाले आहे आणि ज्याच्या मनात कसलेही विकार उरलेले नाहीत, असा पुरुष आत्मस्वरूपात विलीन होतो. बाह्य जगातील गोंधळाचा किंवा सुख-दुःखाचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. तो स्वतःच्या आत्म्यातच पूर्ण समाधान मानतो आणि तिथेच स्थिर राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा विचार करावा. मन शांत ठेवल्याने कठीण प्रसंगातही योग्य निर्णय घेता येतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आल्यावर घाबरून न जाता शांत राहिल्यास उत्तर आठवण्यास मदत होते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे आणि आत्मिक शांती कशी प्राप्त होते हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 70

तैसे कर्माचेनि आधारे । कर्मचि नाशिले निधारे । जैसे नौकेचेनि द्वारे । उदक तरिजे ॥ ७० ॥

"In the same way, by the support of action, action itself is destroyed; just as by means of a boat, water is crossed."

तैसे Adverb
Taise
त्याप्रमाणे
In that manner
कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
Of action
नाशिले Verb
Nashile
नष्ट केले
Destroyed
निधारे Adverb
Nidhare
निश्चितपणे
Decisively
नौकेचेनि Noun
Naukeycheni
नौकेच्या
Of the boat
उदक Noun
Udak
पाणी
Water
तरिजे Verb
Tarije
पार करणे
To cross over

💡 अर्थ

जिस प्रकार नाव की सहायता से जल को पार किया जाता है, उसी प्रकार कर्म के आधार से ही कर्म के बंधन को नष्ट किया जाता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे अथांग पाणी ओलांडण्यासाठी आपल्याला पाण्याचाच आधार असलेल्या नौकेची मदत घ्यावी लागते, त्याचप्रमाणे संसाराच्या कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही. उलट, फळाची आशा न धरता केलेली कर्मेच (निष्काम कर्म) माणसाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त करतात. कर्मानेच कर्माचा क्षय होतो, जेव्हा त्या कर्मामागे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे काम केवळ माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' हा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या समाजसेवकाने प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास त्याला कर्माचे बंधन न लागता आत्मिक समाधान मिळते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म कर्माच्या बंधनातून कशी मुक्तता करते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा