←
रविवार, 30 जून 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 275

जैसा पूर्ण सरितां-भरीं । समुद्रु न चळे थोंकु ही न करी । तैसा काम-प्रवेशु अंतरीं । क्षोभु न संपादी ॥

"As the ocean, though filled with the waters of all rivers, remains steady and does not overflow, so does the man into whose heart all desires enter without causing any agitation."

सरितां-भरीं Noun
saritāṃ-bharīṃ
नद्यांच्या प्रवाहाने
by the flow of rivers
समुद्रु Noun
samudru
सागर
ocean
थोंकु Noun
thoṃku
मर्यादा सोडणे
overflowing or agitation
काम-प्रवेशु Noun
kāma-praveśu
इच्छांचा शिरकाव
entry of desires
क्षोभु Noun
kṣobhu
अस्वस्थता किंवा विकार
agitation or disturbance
संपादी Verb
saṃpādī
निर्माण करणे
produces or achieves

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे सर्व नद्यांचे पाणी येऊन मिळाले तरी समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही किंवा खळबळत नाही, त्याप्रमाणे सर्व इच्छा मनात आल्या तरी ज्याच्या मनात कोणताही विकार निर्माण होत नाही, तोच खरा ज्ञानी.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांचे भोग किंवा विविध इच्छा प्रवेश करतात, परंतु त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक आनंदावर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यावर टीका होते किंवा अनपेक्षित संकटे येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कामाचा ताण वाढला तरी चिडचिड न करता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची स्थिरता स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 166

जेणें अज्ञानाचें मूळ खणिलें । कर्माचें इंधन जाळिलें । तें ज्ञानचि पैं संचरलें । जयाचिया ठायीं ॥ १६६ ॥

"He who has dug out the root of ignorance and burnt the fuel of actions, in him alone does knowledge dwell."

अज्ञानाचें Noun
Ajnanache
अज्ञानाचे
of ignorance
मूळ Noun
Mula
मूळ/पाया
root
खणिलें Verb
Khanile
उपटून काढले/खणले
dug out/uprooted
इंधन Noun
Indhana
जळण
fuel
जाळिलें Verb
Jalile
जाळून टाकले
burnt
संचरलें Verb
Sancharale
व्यापले/प्रवेशले
permeated/resided

💡 अर्थ

ज्याने अज्ञानाचे मूळ उपटून टाकले आहे आणि कर्माचे इंधन जाळून टाकले आहे, त्याच्या ठिकाणी केवळ ज्ञानच भरून राहिले आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा उदय झाल्यावर अज्ञानाचा मुळासकट नाश होतो. 'मी देह आहे' हा अज्ञानाचा मूळ कंद आहे. जेव्हा हे अज्ञान नष्ट होते, तेव्हा कर्मांची फळे भोगण्याची आसक्ती (इंधन) संपते. अशा व्यक्तीच्या अंतःकरणात केवळ शुद्ध आत्मज्ञानच व्यापून राहते. तो कर्मात असूनही कर्माच्या बंधनापासून मुक्त असतो, कारण त्याचे अज्ञान पूर्णपणे नष्ट झालेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या विषयाचे सखोल ज्ञान प्राप्त करतो, तेव्हा त्याबद्दलच्या शंका आणि भीती (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे पूर्ण ज्ञान असल्यास परीक्षेची भीती वाटत नाही. तसेच, विवेकाने वागल्यास आपल्या हातून घडणाऱ्या कर्मांचा ताण येत नाही.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञान कशाप्रकारे अज्ञानाचे मूळ आणि कर्माचे बंधन नष्ट करते, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 171

म्हणोनि कर्माचेनि नांवें । जे जे कांहीं आचरवे । तें अकर्मचि हें जाणावें । निश्चितेंसीं ॥ १७१ ॥

"Therefore, whatever is performed in the name of action, know that for certain to be inaction."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmācēni
कर्माच्या
Of action
आचरवे Verb
Ācaravē
आचरण केले जाते
Is performed
अकर्मचि Noun
Akarmaci
अकर्मच (बंधमुक्त कर्म)
Inaction/Non-binding action
जाणावें Verb
Jāṇāvēṃ
समजावे
Should be known
निश्चितेंसीं Adverb
Niścitēṃsīṃ
खात्रीने
Certainly

💡 अर्थ

म्हणून कर्माच्या नावाने जे काही केले जाते, ते खरोखर अकर्मच (बंधमुक्त कर्म) आहे असे निश्चितपणे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात की, जेव्हा एखादा ज्ञानी पुरुष फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म असूनही त्याला चिकटत नाही. अशा कर्माला 'अकर्म' म्हणतात. ज्याप्रमाणे बी भाजले तर त्यातून अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त कर्म पुनर्जन्माला कारणीभूत ठरत नाही. हे कर्म केवळ शरीराद्वारे घडते, पण आत्म्याला त्याचा स्पर्श होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न धरता काम करणे, यामुळे मनाला शांती मिळते.

📌 संदर्भ

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'अकर्म' या संकल्पनेचे स्पष्टीकरण देत आहेत, जिथे ज्ञानी पुरुष आसक्तीशिवाय कर्म करतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा