🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश देतात. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, आपल्या वाट्याला आलेले, शास्त्राने सांगितलेले आणि आपल्या स्वधर्माला उचित असे जे जे कर्म आहे, ते आनंदाने पार पाडले पाहिजे. जेव्हा मनुष्य आपले कर्तव्य ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही, तर मुक्तीकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते कंटाळवाणे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो ओझे न मानता ज्ञानासाठी आनंदाने करावा.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज आध्यात्मिक प्रगतीसाठी आपली कर्तव्ये आनंदाने पार पाडण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्त्वाचे किंवा परमात्म्याचे व्यापक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, हे संपूर्ण विश्व ज्या मूळ तत्त्वापासून उत्पन्न झाले आहे, ज्याच्या चैतन्यामुळे सर्व प्राणीमात्र हालचाल करतात आणि ज्याने स्वतःला या सर्व विश्वात व्यापून टाकले आहे, तेच अविनाशी तत्त्व आहे. हे तत्त्व कधीही नष्ट होत नाही आणि सर्वत्र सारखेच भरलेले आहे. हे तत्त्व म्हणजे चैतन्यशक्ती आहे जी प्रत्येक कणात वास करते.

आपण सर्वांमध्ये एकाच ईश्वरी अंशाचे दर्शन घेतले पाहिजे. उदाहरणार्थ, निसर्गातील झाडे, प्राणी आणि माणसे यांच्यात भेदभाव न करता सर्वांचा आदर करणे आणि सर्वांशी प्रेमाने वागणे, कारण सर्वांमध्ये तोच एक आत्मा आहे.

अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि व्यापकत्व समजावून सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून परमात्म्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म करू नये, तर जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (सांगितलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अत्यंत 'उत्तम' रीतीने पार पाडावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची आशा (फळाशा) पूर्णपणे सोडून द्यावी. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे ओझे होत नाही आणि चित्तशुद्धी होते.

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेत 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपला अभ्यास (विहित कर्म) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास अभ्यासात अधिक प्रगती होते.

ज्ञानेश्वरीच्या तिसऱ्या अध्यायात, भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या निष्काम कर्मयोगाचे स्पष्टीकरण देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी मांडतात.