←
बुधवार, 15 मे 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 101

म्हणौनि उचित कर्म । जेणे पाविजे परम धर्म । ते आचरावे सप्रेम । यथाविधी ॥ १०१ ॥

"Therefore, perform the appropriate duty, which leads to the highest righteousness, with love and in the prescribed manner."

म्हणौनि Adverb
Mhanauni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Right
पाविजे Verb
Pavije
मिळते / प्राप्त होते
Is attained
सप्रेम Adverb
Saprema
प्रेमासह / आवडीने
With love / Affectionately
यथाविधी Adverb
Yathavidhi
शास्त्राप्रमाणे / योग्य पद्धतीने
According to rules / Methodically

💡 अर्थ

म्हणून जे आपले योग्य कर्तव्य आहे, ज्याने आपल्याला श्रेष्ठ धर्माची प्राप्ती होते, ते काम प्रेमाने आणि योग्य पद्धतीने करावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. जे कर्म केल्याने आपली प्रगती होते आणि जे समाजासाठी योग्य आहे, तेच 'उचित कर्म' होय. असे कर्म केवळ नाईलाज म्हणून न करता, ते मनापासून आवडीने आणि शास्त्रोक्त पद्धतीने (यथाविधी) पूर्ण करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य भक्तीभावाने आणि योग्य रीतीने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला ईश्वरापर्यंत पोहोचवण्याचे साधन बनते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण जे काही काम करतो, मग ते अभ्यास असो किंवा नोकरी, ते ओझे न मानता आनंदाने आणि पूर्ण निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या ओढीने आणि शिस्तीने अभ्यास करणे म्हणजे 'सप्रेम यथाविधी' कर्म होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून योग्य कर्म कसे करावे याचे मार्गदर्शन करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 57

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती । परि फळाची आशा न धरिजे चित्तीं । जैसीं बीजें भाजिलीं न रुजती । तैसे कर्म जाणावें ॥

म्हणून कर्मे तर करावीत, पण फळाची आशा मनात धरू नये. ज्याप्रमाणे भाजलेली बीजे रुजत नाहीत, त्याप्रमाणे ते कर्म समजावे.

"Therefore, actions should indeed be performed, but the hope for fruit should not be held in the mind. Know that such action is like seeds that, once roasted, do not sprout."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
करावीत
Should be done
चित्तीं Noun
Chitti
मनात
In the mind
भाजिलीं Adjective
Bhajili
भाजलेली
Roasted
रुजती Verb
Rujati
उगवणे
To sprout
जाणावें Verb
Janave
समजावे
Should be known

💡 अर्थ

आपण आपली कामे करावीत, पण त्यातून काय मिळेल याची अपेक्षा ठेवू नये. जसे भाजलेले बी पुन्हा उगवत नाही, तसे फळाची अपेक्षा न ठेवता केलेले काम आपल्याला संसारात अडकवत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) करणे सोडू नये, परंतु ती करताना फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागली पाहिजे. त्यांनी येथे 'भाजलेल्या बियांचे' अत्यंत समर्पक उदाहरण दिले आहे. ज्याप्रमाणे एखादे बी अग्नीत भाजले की त्याची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते पुन्हा जमिनीतून उगवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे जेव्हा एखादे कर्म फळाच्या इच्छेशिवाय केले जाते, तेव्हा ते कर्म 'दग्ध' होते. असे निष्काम कर्म कर्त्याला कर्माच्या बंधनात किंवा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकवत नाही. हेच मुक्तीचे खरे साधन आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल किंवा आपल्याला कोणते बक्षीस मिळेल याची चिंता न करता, केवळ आनंदाने आणि प्रामाणिकपणे अभ्यास करावा. जेव्हा आपण निकालाच्या दडपणाशिवाय काम करतो, तेव्हा आपली कामगिरी अधिक चांगली होते आणि मनाला शांती मिळते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज भाजलेल्या बियांचे उदाहरण देऊन निष्काम कर्माचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 307

जेथ रागद्वेषांचीं दोन्ही । बोळवणें जालीं अंतःकरणीं । मग इंद्रियें आपैसां गुणीं । वर्तती जरी ॥

जेथे राग आणि द्वेष या दोघांनाही अंतःकरणातून निरोप दिला जातो, तिथे इंद्रिये आपोआप आपापल्या विषयांत वागू लागली तरी (बाध येत नाही).

"Where both attraction and repulsion have been bid farewell from the heart, then even if the senses act according to their nature, they do not bind the soul."

राग Noun
Raga
आसक्ती किंवा अति आवड
Attachment or excessive liking
द्वेष Noun
Dvesha
तिरस्कार किंवा नावड
Hatred or repulsion
बोळवणें Verb
Bolavane
निरोप देणे किंवा घालवून देणे
To bid farewell or removal
अंतःकरणीं Noun
Antahkarani
मनामध्ये
In the heart or mind
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये
Sense organs
आपैसां Adverb
Apaisa
आपोआप किंवा सहजपणे
Naturally or spontaneously
वर्तती Verb
Vartati
वागतात किंवा कार्य करतात
Behave or act

💡 अर्थ

जेव्हा मनातून आवड आणि नावड (राग-द्वेष) पूर्णपणे निघून जातात, तेव्हा आपली इंद्रिये विषयांमध्ये वागली तरी मनावर त्याचा वाईट परिणाम होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाने आपल्या अंतःकरणातून 'राग' (अति ओढ) आणि 'द्वेष' (तिरस्कार) या दोन्ही द्वंद्वांना कायमचे घालवून दिले आहे, त्याचे मन स्थिर होते. अशा स्थितीत, जरी त्याची इंद्रिये (डोळे, कान इ.) बाह्य जगातील विषयांच्या संपर्कात आली, तरी ती केवळ निसर्गनियमानुसार कार्य करतात. त्या विषयांचा मनावर कोणताही विकार किंवा आसक्ती निर्माण होत नाही. हे आत्मसंयमाचे सर्वोच्च शिखर आहे जिथे कर्म करूनही माणूस कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपण एखाद्या व्यक्तीबद्दल किंवा गोष्टीबद्दल खूप जास्त आवड किंवा खूप जास्त तिरस्कार ठेवला नाही, तर आपण तणावमुक्त राहू शकतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी रडत न बसणे आणि जास्त मिळाले तरी हवेत न उडणे, हाच खरा समतोल आहे.

📌 संदर्भ

ज्या व्यक्तीने राग आणि द्वेष जिंकले आहेत, ती व्यक्ती जगात विषयांमध्ये वावरतानाही कशी अलिप्त राहते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा