🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, मोक्षप्राप्तीसाठी ज्ञानमार्ग (संन्यास) आणि कर्ममार्ग (कर्मयोग) हे दोन्ही सारखेच समर्थ आहेत. तथापि, सामान्य माणसासाठी कर्माचा पूर्ण त्याग करणे कठीण असते. कर्मात राहूनही अलिप्त राहणे, म्हणजेच कर्मयोग, हा मार्ग अधिक सुलभ आणि व्यावहारिक आहे. संन्यासामध्ये मनाचा निग्रह करणे कठीण असते, तर कर्मयोगात कर्माद्वारेच चित्तशुद्धी होऊन मोक्ष मिळवणे सोपे जाते, म्हणून कर्मयोगाला 'विशेष' किंवा श्रेष्ठ म्हटले आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात जबाबदाऱ्यांपासून पळून जाण्यापेक्षा (संन्यास), त्या जबाबदाऱ्या फळाची अपेक्षा न ठेवता प्रामाणिकपणे पार पाडणे (कर्मयोग) जास्त महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कर्मचाऱ्याने केवळ पगारासाठी काम न करता आपले काम हीच सेवा मानून केल्यास त्याला मानसिक शांती मिळते.

अर्जुन संभ्रमात असताना श्रीकृष्ण त्याला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील तुलना करून कोणता मार्ग अधिक योग्य आहे ते सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड अग्नीत पडले की ते स्वतः अग्नीच बनते, त्याप्रमाणे जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याची सर्व संचित आणि क्रियमाण कर्मे भस्मसात होतात. ज्ञानामुळे कर्माचा 'कर्ता' हा अहंकार नष्ट होतो, ज्यामुळे कर्माचे बंधन उरत नाही. हे ज्ञान अज्ञानाचा अंधकार दूर करून साधकाला मुक्त करते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे खरे ज्ञान होते, तेव्हा त्याबद्दलचे चुकीचे विचार किंवा भीती नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, ती दोरी आहे हे ज्ञान झाले की भीती आपोआप संपते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगताना म्हणतात की ज्ञान हे सर्व कर्मांच्या बंधनांचा नाश करणारे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला यज्ञ, अर्पण करण्याची सामग्री आणि संपूर्ण सृष्टी यात कोणताही फरक दिसत नाही. जशी एखादी वस्तू मुठीत घेतल्यावर ती मुठीचाच भाग वाटते, तसे त्या ज्ञानी पुरुषाला संपूर्ण विश्व ब्रह्माच्या मुठीत किंवा प्रत्यक्ष ब्रह्मरूपच भासते. त्याच्यासाठी अर्पण करणारा, अर्पण करण्याची क्रिया आणि अर्पण केलेली वस्तू हे सर्व एकच परब्रह्म असते.

आपण जे काही काम करतो, ते ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कामाचा कंटाळा येत नाही. उदाहरणार्थ, जेवण बनवताना ते देवाला अर्पण करायचा 'प्रसाद' आहे असे मानले तर त्यातील गोडी आणि सात्त्विकता वाढते.

आत्मज्ञानी पुरुषाला सर्वत्र ब्रह्म कसे दिसते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.