🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले 'विहित कर्म' (कर्तव्य) पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्मानुसार कर्म करणे हेच खरे 'वर्म' किंवा गुपित आहे. अशा प्रकारे निस्वार्थ बुद्धीने केलेल्या कर्मामुळेच मनुष्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच मोक्ष किंवा परम पुरुषार्थ प्राप्त होतो. हे कर्मच ईश्वराची सेवा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे 'कर्तव्य' म्हणून प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हेच आपले विहित कर्म आहे, ज्यामुळे प्रगती निश्चित होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे मोक्षदायी ठरते हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्माचा त्याग (संन्यास) आणि निष्काम कर्मयोग हे दोन्ही मार्ग एकाच अंतिम सत्याकडे नेणारे आहेत. आत्मज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिल्यास त्यांच्यात कोणताही मूलभूत फरक नाही. परंतु ज्यांच्याकडे विवेकाची कमतरता आहे किंवा जे केवळ बाह्य स्वरूपावर लक्ष देतात, त्यांना हे दोन मार्ग भिन्न वाटतात. खऱ्या अर्थाने, जो संन्यासी आहे तोच योगी आहे आणि जो योगी आहे तोच संन्यासी आहे, कारण दोघांचेही ध्येय एकच आहे.

दैनंदिन जीवनात, आपण आपले काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) फळाची अतिशय चिंता न करता पूर्ण निष्ठेने केले, तर आपण एकाच वेळी योग आणि संन्यास दोन्ही आचरत असतो. कामात मग्न राहूनही त्यापासून अलिप्त राहणे हेच जीवनाचे खरे कौशल्य आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला संन्यास आणि कर्मयोग यांमधील मूलभूत एकता स्पष्ट करून सांगत आहेत, असे ज्ञानेश्वर महाराज वर्णन करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे एखादा कुशल कारागीर हत्याराचा वापर करूनच लोखंड कापतो किंवा लाकूड तासतो, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष कर्माचा त्याग न करता, ते कर्म ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि फळाची आशा सोडून करतो. अशा प्रकारे कर्म करूनही तो कर्माच्या परिणामांपासून मुक्त राहतो. जेव्हा कर्मातील 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो, तेव्हा ते कर्म बंधनकारक ठरत नाही, तर ते मोक्षाला कारणीभूत ठरते. हे सर्व त्या ज्ञानी पुरुषाच्या बाबतीत अत्यंत नैसर्गिकरीत्या (स्वभावतः) घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य समजून केल्यास आपल्याला मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ गुणांच्या मागे न लागता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केल्यास त्यांना अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि ते सहजपणे यशस्वी होतात.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो आणि कर्माचा उपयोग करूनच कर्माचे बंधन कसे तोडतो, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.