←
बुधवार, 01 मे 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 256

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

जैसा समुद्रु भरला । तरी न सांडी आपुली वेला । तैसा तोही संतोखला । क्षोभु न पावे ॥

"As the ocean remains unmoved even when filled by waters, so does the man of steady wisdom remain peaceful despite all desires entering him."

समुद्रु Noun
Samudru
सागर
Ocean
सांडी Verb
Sandi
सोडणे
To leave or abandon
वेला Noun
Vela
मर्यादा किंवा किनारा
Boundary or shore
संतोखला Adjective
Santokhala
समाधानी किंवा तृप्त
Satisfied or content
क्षोभु Noun
Kshobhu
अस्वस्थता किंवा खळबळ
Agitation or disturbance

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र पाण्याने पूर्ण भरलेला असूनही आपली मर्यादा सोडत नाही, त्याप्रमाणे तो ज्ञानी पुरुष सर्व सुखांनी युक्त असूनही कधीही अस्वस्थ होत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (स्थिर बुद्धीच्या माणसाच्या) मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्यांचे पाणी समुद्राला येऊन मिळते, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा खवळत नाही, तो आपल्या मर्यादेत स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुषाच्या जीवनात अनेक प्रकारचे विषय, भोग किंवा परिस्थिती आली तरी त्याचे मन विचलित होत नाही. तो आपल्या आत्मस्वरूपाच्या आनंदात इतका तृप्त असतो की बाह्य गोष्टींमुळे त्याच्या शांततेत कोणताही बदल होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कितीही मोठे यश मिळाले किंवा संकट आले तरी आपले मानसिक संतुलन ढळू देऊ नये. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तर त्याने गर्विष्ठ होऊ नये आणि कमी मिळाले तर खचून जाऊ नये, तर समुद्रासारखे शांत राहावे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याची स्थिरता स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 45

म्हणोनि संशयापरौतें । पाप नाहीं दुसरें तें । हा विनाशाची हातवटी । निश्चित जाणावी ॥

"Therefore, there is no sin greater than doubt; know it for certain as the way to destruction."

म्हणोनि Conjunction
mhanoni
म्हणून
therefore
संशयापरौतें Adverb
samshayaparoute
संशयापेक्षा
other than doubt
पाप Noun
paap
पाप
sin
हातवटी Noun
hatvati
मार्ग किंवा पद्धत
way or method
विनाशाची Noun
vinashachi
नाशाची
of destruction
निश्चित Adjective
nishchit
नक्की
certain

💡 अर्थ

म्हणून संशयापेक्षा दुसरे मोठे पाप नाही. संशय हा विनाशाचा मार्ग आहे, हे नक्की समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे भयंकर परिणाम स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या जीवनात संशयासारखा दुसरा कोणताही मोठा शत्रू किंवा पाप नाही. ज्याप्रमाणे एखादी चुकीची पद्धत कामाचा नाश करते, तसाच संशय हा आत्मिक आणि व्यावहारिक प्रगतीचा पूर्णपणे नाश करणारा मार्ग आहे. संशयी माणसाला ना या लोकात सुख मिळते, ना परलोकात. ज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी संशय हा सर्वात मोठा अडथळा आहे, कारण तो बुद्धीला स्थिर होऊ देत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना मनात शंका ठेवू नका. जर तुम्हाला स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा ध्येयावर संशय असेल, तर यश मिळणे कठीण होते. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना 'मला हे जमणार नाही' असा संशय धरण्याऐवजी 'मी हे करू शकतो' असा विश्वास ठेवल्यास प्रगती होते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज संशयाची विनाशकारी शक्ती आणि तो प्रगतीत कसा अडथळा ठरतो, याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 148

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, perform the appropriate action and the prescribed duty; perform them excellently, having abandoned the hope for rewards."

उचित Adjective
uchit
योग्य किंवा परिस्थितीला साजेसे
appropriate or proper
विहित Adjective
vihit
शास्त्राने नेमून दिलेले किंवा विहित केलेले
prescribed or ordained
आचरावे Verb
acharave
आचरण करावे किंवा कृतीत आणावे
should practice or perform
उत्तम Adjective
uttam
सर्वोत्कृष्ट रीतीने
excellently or perfectly
फळाशा Noun
phalasha
फळाची आशा किंवा अपेक्ष
desire for results
सांडूनि Verb
sanduni
त्याग करून किंवा सोडून देऊन
having abandoned or giving up

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे शास्त्रानुसार नेमून दिलेले कर्तव्य आहे, तेच फळाची आशा सोडून उत्तम प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या मनाला वाटेल तसे वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत किंवा नैतिक) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते अर्धवट किंवा निष्काळजीपणे न करता 'उत्तम' रीतीने, म्हणजे पूर्ण कौशल्याने पार पाडावे. या सर्वांत महत्त्वाची अट म्हणजे 'फळाशा सांडूनि' - म्हणजेच त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फायद्याची किंवा फळाची अपेक्षा मनात न ठेवता ते ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने करावे. अशा प्रकारे केलेले कर्म मनुष्याला बंधनात टाकत नाही, तर त्याची प्रगती करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला परीक्षेत पहिला नंबर मिळेल का?' या विचारात वेळ न घालवता, आपले मुख्य कर्तव्य असलेला 'अभ्यास' अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आसक्ती न धरता आपले कर्तव्य पार पाडण्याच्या आवश्यकतेचे स्पष्टीकरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा