←
सोमवार, 22 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 52

जेथें विषयांचें नांव नाहीं । आणि इंद्रियांची गोठी नाहीं । तेथें सुख आपणचि पाही । भोगिजे गा ॥ ५२ ॥

"Where there is no trace of sensory objects and no talk of the senses, there one experiences the bliss of the Self by oneself."

जेथें Adverb
jethe
जिथे
where
विषयांचें Noun
vishayanche
इंद्रियभोगाच्या वस्तूंचे
of sensory objects
इंद्रियांची Noun
indriyanchi
ज्ञानेंद्रियांची
of the senses
गोठी Noun
gothi
चर्चा किंवा गोष्ट
talk or mention
आपणचि Pronoun
apanachi
स्वतःच
by oneself
भोगिजे Verb
bhogije
अनुभवावे
to experience or enjoy

💡 अर्थ

जिथे विषयांचे नावही नाही आणि इंद्रियांची चर्चाही नाही, अशा ठिकाणी मनुष्य स्वतःच स्वतःच्या सुखाचा अनुभव घेतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसुखाचे किंवा ब्रह्मानंदाचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, जेव्हा साधक अशा अवस्थेत पोहोचतो जिथे बाह्य जगातील विषय (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) उरत नाहीत आणि इंद्रियांचा व्यापार थांबतो, तेव्हा त्याला जे सुख मिळते ते कोणत्याही बाह्य साधनावर अवलंबून नसते. हे सुख स्वयंभू असून ते केवळ स्वतःच्या अंतरात्म्यातच अनुभवायचे असते. हे सुख इंद्रियांच्या पलीकडचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर बाह्य करमणुकीच्या साधनांशिवाय शांत बसून स्वतःच्या मनात डोकावतो आणि तिथेच आनंद शोधतो, तेव्हा या ओवीचा अर्थ प्रत्यक्षात येतो. उदाहरण: रोज १० मिनिटे शांत बसून ध्यान केल्याने मिळणारी मानसिक शांती.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या पलीकडे असलेल्या परमानंदाच्या स्वरूपाचे वर्णन संत ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 122

म्हणोनि कर्म तरी कीजे । परि तें कर्मातीत होईजे । जैसें जळीं जळ न भिजे । पद्मपत्र ॥ १२२ ॥

"Therefore, perform actions, but be beyond the reach of karma; just as the lotus leaf is not wetted by water even while staying in it."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Action or duty
कर्मातीत Adjective
Karmātīta
कर्माच्या बंधनापलीकडे
Beyond the bondage of action
जळीं Noun
Jaḷīṃ
पाण्यामध्ये
In the water
पद्मपत्र Noun
Padmapatra
कमळाचे पान
Lotus leaf

💡 अर्थ

म्हणून कर्म तर करावे, पण त्या कर्माच्या बंधनात अडकू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे कर्मात राहूनही अलिप्त राहावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 330

म्हणोनि तूं आतां । कां झुरसी पांडुसुता । हें न विचारीं सर्वथा । धनुर्धरा ॥ ३३० ॥

"Therefore, why do you grieve now, O son of Pandu? Do not think of this at all, O Archer."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
झुरसी Verb
Jhurasi
शोक करतोस / दुःखी होतोस
Grieving / Pining
पांडुसुता Noun
Pāṇḍusutā
पांडूचा मुलगा (अर्जुन)
Son of Pandu
सर्वथा Adverb
Sarvathā
अजिबात / सर्व प्रकारे
At all / In every way
धनुर्धरा Noun
Dhanurdharā
धनुष्य धारण करणारा
Archer
विचारीं Verb
Vicārīṃ
विचार करणे
To think / Contemplate

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता का शोक करतोस? या गोष्टीचा (मृत्यूचा) अजिबात विचार करू नकोस, हे धनुर्धरा.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व सिद्ध केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की आता शोक करण्याचे काय कारण उरले आहे? युद्धाच्या प्रसंगी स्वकीयांच्या मृत्यूच्या कल्पनेने व्याकुळ होणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. 'धनुर्धरा' असे संबोधून श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत, जेणेकरून त्याने मोहाचा त्याग करून युद्धासाठी सज्ज व्हावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या अटळ घटनेबद्दल किंवा भूतकाळातील गोष्टींबद्दल विनाकारण चिंता करतो, तेव्हा ही ओवी आपल्याला वर्तमानातील कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास शिकवते. उदाहरण: परीक्षेत कठीण प्रश्न पाहून घाबरून जाण्याऐवजी, शांत राहून आपल्याला येणारे प्रश्न सोडवण्यावर लक्ष देणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला देहाच्या नश्वरतेबद्दल सांगून, शोक सोडून युद्धरूपी स्वधर्माचे पालन करण्यास प्रवृत्त करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा