🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या कर्तव्याचा किंवा कर्माचा त्याग करू नये, कारण कर्म करणे हे जीवनाचे अविभाज्य अंग आहे. मात्र, कर्म करताना त्यातून मिळणाऱ्या फळाची अपेक्षा किंवा आसक्ती मनात ठेवू नये. जेव्हा आपण केवळ फळाच्या चिंतेत असतो, तेव्हा कर्माची गुणवत्ता कमी होते आणि आपण मानसिक बंधनात अडकतो. म्हणून कर्म मनापासून करावे, पण फळाच्या इच्छेच्या प्रवाहात स्वतःला वाहून जाऊ देऊ नये.

अभ्यास करताना 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत न पडता, विषयाचे ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

पाचव्या अध्यायात, कर्म आणि कर्माच्या फळाचा त्याग यांच्यातील समतोल स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्माचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या हातून घडणारी कर्मे ही कर्माच्या बंधनात अडकवत नाहीत. ज्याप्रमाणे प्रलयाच्या वेळी सर्व पाणी एकरूप होते आणि नद्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व किंवा नाव उरत नाही, त्याचप्रमाणे ब्रह्माशी एकरूप झालेल्या पुरुषाची कर्मे ब्रह्मात विलीन होतात. तिथे 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसल्यामुळे कर्माचे फळ किंवा नाव शिल्लक राहत नाही. ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही अकर्माच्या स्थितीत असतो.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्णपणे निस्वार्थ भावनेने आणि अहंकार सोडून करतो, तेव्हा त्या कामाचे ओझे आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना 'मी हे केले' हा भाव ठेवला नाही तर ते काम भक्ती बनते.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची कर्मे कशी लय पावतात आणि ती बंधनास कारणीभूत कशी ठरत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियसुखांचा (विषयांचा) मोह सोडून देतो आणि संशयरहित होऊन आपल्या अंतःकरणात आत्मस्वरूपाशी एकरूप होतो, तोच खरा योगी. बाह्य विषयांचे आकर्षण हे मनाला विचलित करते. जेव्हा मन आत वळते, तेव्हा त्याला शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी वैराग्य आणि दृढ निश्चय आवश्यक आहे. आत्मरूपी तन्मय होणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचा शोध घेणे होय.

दैनंदिन जीवनात, आपण मोबाईल किंवा टीव्ही सारख्या बाह्य गोष्टींमध्ये जास्त वेळ घालवण्याऐवजी, थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले पाहिजे. उदाहरण: अभ्यासाला बसताना फोन बाजूला ठेवून एकाग्र होणे.

इंद्रियविषयांचा त्याग करून आत्मस्वरूपात मग्न होणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.