←
रविवार, 21 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 109

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो इंद्रियांतें जिंकूं शके । तोचि प्रज्ञावंत निके । मानिजे गा ॥ १०९ ॥

"Therefore, listen O Arjuna, he who can master his senses, he alone is truly wise."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
To the senses
जिंकूं Verb
Jinku
विजय मिळवणे
To conquer
प्रज्ञावंत Adjective
Prajnavant
ज्ञानी / स्थिर बुद्धीचा
Wise / Person of steady wisdom
निके Adverb
Nike
खरोखर / उत्तम प्रकारे
Truly / Well
मानिजे Verb
Manije
मानले जावे
Should be considered

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, जो आपल्या इंद्रियांवर ताबा मिळवू शकतो, त्यालाच खरोखर स्थिरबुद्धीचा किंवा ज्ञानी माणूस समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेनुसार आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या ओढीपासून आपल्या इंद्रियांना पूर्णपणे रोखू शकतो, तोच खरा ज्ञानी आहे. केवळ शाब्दिक ज्ञान असून चालत नाही, तर ज्याचे आपल्या मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण आहे, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियजय होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून मनाला एकाग्र करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना इंद्रियांवर विजय मिळवण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 123

म्हणोनि अर्जुना हें जाणावें | जे इंद्रियें दमिलीं असावीं | मग आत्मसुख अनुभवावें | सहजेंचि ॥ १२३ ॥

"Therefore, O Arjuna, know this: the senses must be subdued; then the bliss of the Self is experienced effortlessly."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
जाणावें Verb
Janave
समजून घ्यावे
Should know
इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
Senses
दमिलीं Verb
Damili
ताब्यात ठेवलेली / जिंकलेली
Subdued or controlled
आत्मसुख Noun
Atmasukha
स्वतःच्या आत्म्याचा आनंद
Bliss of the self
अनुभवावें Verb
Anubhavave
अनुभव घ्यावा
To experience
सहजेंचि Adverb
Sahajenchi
सहजपणे / आपोआप
Naturally or effortlessly

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, हे लक्षात घे की इंद्रियांवर ताबा मिळवला पाहिजे, मग आत्मसुखाचा अनुभव सहजपणे घेता येतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या इंद्रियांच्या आहारी जातो, तोपर्यंत त्याला बाह्य जगातील अशाश्वत सुखाचा ध्यास असतो. परंतु, जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक आपली इंद्रिये ताब्यात ठेवतो (दमन करतो), तेव्हा त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यातील शाश्वत आनंदाची प्रचिती येते. हे आत्मसुख मिळवण्यासाठी बाहेर कुठेही जाण्याची गरज नसते; इंद्रिये जिंकली की ते सुख आपोआप आणि सहजपणे प्रकट होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर विचलित करणाऱ्या गोष्टींवर (इंद्रियांवर) ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण हे करतो, तेव्हा आपल्याला कामात मिळणारे समाधान आणि मानसिक शांती सहज प्राप्त होते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्मसुख प्राप्त करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या अटीबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 194

म्हणोनि कर्माचेनि आधारे । जो कर्मबंधुचि निवारे । तो उपायु येणें प्रकारें । दाविला तुज ॥

"Therefore, the means by which the bondage of action is removed through action itself has been shown to you in this manner."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
Of action
आधारे Noun
Adhare
साहाय्याने / आधाराने
With the help of
कर्मबंधु Noun
Karmabandhu
कर्माचे बंधन
Bondage of action
निवारे Verb
Nivare
नष्ट करतो / दूर करतो
Removes / Destroys
उपायु Noun
Upayu
मार्ग / युक्ती
Method / Remedy
दाविला Verb
Davila
दाखवला
Shown

💡 अर्थ

म्हणून कर्माच्याच मदतीने कर्माचे बंधन कसे तोडता येते, तो उपाय मी तुला या प्रकारे सांगितला आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सामान्यतः कर्म हे माणसाला संसारात अडकवणारे असते. परंतु, जर तेच कर्म फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराप्रती अर्पण बुद्धीने केले, तर तेच कर्म बंधनातून मुक्त होण्याचे साधन बनते. ज्याप्रमाणे विषाने विष मरते, त्याप्रमाणे कर्मानेच कर्माचे बंधन कापण्याची ही युक्ती (कर्मयोग) श्रीकृष्णाने अर्जुनाला सांगितली आहे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील 'कर्तेपणा' सोडणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण आपले शालेय अभ्यास किंवा घरातील कामे करताना 'मला काय मिळेल' याचा विचार न करता, ते काम उत्तमरीतीने पूर्ण करण्यावर लक्ष दिले पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, अनासक्त वृत्तीने केलेले कर्म मनुष्याला संसाराच्या बंधनातून मुक्त कसे करते.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा