←
मंगळवार, 23 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 138

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

जैसा प्रदीप्तु हुताशनु । काष्ठे करी इंधनू । तैसा ज्ञानाग्नि हा गहनु । कर्मातें जाळी ॥

"As a well-kindled fire reduces wood to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge reduce all karma to ashes."

प्रदीप्तु Adjective
Pradiptu
चांगल्या प्रकारे पेटलेला
well-kindled or blazing
हुताशनु Noun
Hutashanu
अग्नी
fire
काष्ठे Noun
Kashthe
लाकूड
wood or logs
इंधनू Noun
Indhanu
जळण
fuel
गहनु Adjective
Gahanu
सखोल किंवा प्रचंड
deep or profound
कर्मातें Noun
Karmate
कर्मांना
to the actions
जाळी Verb
Jali
जाळून टाकतो
burns

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पेटलेला अग्नी लाकडांना जाळून त्याचे कोळसे किंवा राख करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा अग्नी सर्व कर्मांना जाळून टाकतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकूड कितीही मोठे किंवा जड असले तरी अग्नीच्या संपर्कात आल्यावर त्याचे अस्तित्व संपते आणि तो अग्नीच बनतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाचा प्रकाश एकदा अंतःकरणात प्रकट झाला की, मनुष्याची सर्व संचित आणि प्रारब्ध कर्मे (अहंकारयुक्त भाव) नष्ट होतात. ज्ञान हे अग्नीसारखे शुद्ध करणारे आहे, जे अज्ञानाचा अंधकार आणि कर्मांचे बंधन मुळापासून संपवून टाकते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या आयुष्यातील भीती किंवा अज्ञान घालवण्यासाठी त्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरण्यापेक्षा, प्रकाशात (ज्ञानात) ती दोरी आहे हे समजताच भीती नष्ट होते.

📌 संदर्भ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अग्नीचे उदाहरण देऊन आत्मज्ञानाचे सामर्थ्य स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 266

म्हणोनि इंद्रियें दमिजे । आणि युक्तीनें आपण होइजे । तरीच स्थिरबुद्धि म्हणिजे । अर्जुना तो ॥

"Therefore, one who subdues the senses and becomes established in the Self through skillful means, he alone, O Arjuna, is called a man of steady wisdom."

इंद्रियें Noun
Indriye
ज्ञानेंद्रिये आणि कर्मेंद्रिये
Sense organs
दमिजे Verb
Damije
ताब्यात ठेवणे किंवा जिंकणे
Subdued or controlled
युक्तीनें Noun
Yuktine
कौशल्याने किंवा विवेकाने
With skill or wisdom
स्थिरबुद्धि Noun
Sthirabuddhi
अढळ किंवा स्थिर बुद्धी असलेला
Steady intellect
आपण Pronoun
Aapan
स्वतः किंवा आत्मस्वरूप
Self

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपली इंद्रिये जिंकली आहेत आणि जो युक्तीने स्वतःच्या स्वरूपात स्थिर झाला आहे, त्यालाच 'स्थिरबुद्धी' असे म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, केवळ बाह्यतः इंद्रियांवर ताबा मिळवून चालत नाही, तर बुद्धीने आणि विवेकाने स्वतःच्या आत्मस्वरूपात स्थिर व्हावे लागते. जेव्हा एखादा साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून परावृत्त करतो आणि आपले चित्त आत्मज्ञानाच्या ठिकाणी एकाग्र करतो, तेव्हाच त्याची बुद्धी खऱ्या अर्थाने स्थिर झाली असे समजावे. हे आत्मसंयमाचे आणि मानसिक शांततेचे सर्वोच्च लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण मोबाईल किंवा जंक फूड सारख्या मोहावर नियंत्रण मिळवतो आणि आपल्या अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा आपण या 'स्थिरबुद्धी'चा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात मनोरंजनाचे मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे आणि इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 183

म्हणौनि कर्माचेनि आधारें । जेणें अकर्मता होय साचारें । तेंचि संन्यासलक्षण खरें । अर्जुना पाहीं ॥ १८३ ॥

"Therefore, by the means of action, where true inaction is realized, that indeed is the real mark of renunciation; O Arjuna, observe this."

कर्माचेनि Noun
Karmacheni
कर्माच्या
By action
आधारें Noun
Adhare
आधाराने
By support
अकर्मता Noun
Akarmata
कर्माचा अभाव किंवा अलिप्तता
Inaction or non-attachment
साचारें Adverb
Sachare
खरोखर
Truly
संन्यासलक्षण Noun
Sanyasalakshana
संन्यासाचे लक्षण
Characteristic of renunciation
पाहीं Verb
Pahi
पहा किंवा समजून घे
See or understand

💡 अर्थ

अर्जुना, कर्माचा त्याग न करता, कर्म करत असतानाच कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे आणि कर्मात न अडकणे, हेच खरे संन्यासाचे लक्षण आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे संन्यासाची खरी व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ कर्म सोडून देणे नव्हे, तर कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहणे होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच 'अकर्म' स्थिती (म्हणजेच कर्माचा अहंकार नसणे) प्राप्त करते, तेव्हाच त्याला खरा संन्यासी म्हटले जाते. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर कर्म बंधनास कारणीभूत ठरत नाही, तर ते मुक्तीचे साधन बनते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना, 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता आणि फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य पार पाडणे, हाच खरा संन्यास आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याचा विचार न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जिथे कर्म करूनही माणूस त्यापासून मुक्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा