←
शुक्रवार, 19 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 21

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥

जो बाह्य विषयांचा विटाळु । सांडूनि अंतरीं केवळु । आत्मसुखाचा सोहळु । भोगीत असे ॥

"He whose self is unattached to external contacts finds happiness in the Self; with the self engaged in the meditation of Brahman, he attains endless happiness."

बाह्य Adjective
Bahya
बाहेरचे किंवा भौतिक
External or material
विटाळु Noun
Vitalu
आसक्ती किंवा घाण
Attachment or impurity
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून
Discarding or leaving
अंतरीं Adverb
Antari
मनामध्ये किंवा आत
Within or inside
सोहळु Noun
Sohalu
उत्सव किंवा सोहळा
Celebration or joy
भोगीत Verb
Bhogit
अनुभवणे
Experiencing

💡 अर्थ

जो माणूस बाहेरच्या जगातील वस्तूंच्या सुखाचा मोह सोडून देतो आणि आपल्या मनातच सुख शोधतो, त्याला कधीही न संपणारा आनंद मिळतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अडकलेले नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अंतरातील आत्मसुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा एखादा साधक आपली इंद्रिये बाह्य जगातून काढून अंतर्मुख करतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माशी एकरूप झाल्याचा आनंद मिळतो. हा आनंद कोणत्याही भौतिक वस्तूवर अवलंबून नसल्यामुळे तो अक्षय म्हणजेच कधीही न संपणारा असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आजच्या काळात आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाहेरच्या खाण्यात सुख शोधतो, पण ते तात्पुरते असते. जर आपण रोज १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले (ध्यान केले), तर आपल्याला मनातून खरी शांती आणि आनंद मिळू शकतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेत यश मिळाल्यावर होणाऱ्या आनंदापेक्षा, अभ्यास करताना विषयाचे आकलन झाल्यावर मिळणारा आंतरिक आनंद अधिक टिकणारा असतो.

📌 संदर्भ

बाह्य विषयांच्या सुखाचा त्याग करून अंतरातील अक्षय सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या स्थितप्रज्ञाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 305

आणि विषयांचिया चिंतनीं । संगु उपजे अंतःकरणीं । संगापासुनि मनीं । कामु प्रगटे ॥ ३०५ ॥

आणि विषयांच्या चिंतनाने अंतःकरणात आसक्ती निर्माण होते. त्या आसक्तीतून मनात काम (इच्छा) निर्माण होते.

"And by contemplating on sensory objects, attachment arises in the heart; from attachment, desire manifests in the mind."

विषयांचिया Noun
Vishayanchiya
विषयांच्या (इंद्रिय सुखांच्या गोष्टी)
of sensory objects
चिंतनीं Noun
Chintani
विचाराने किंवा ध्यानाने
by contemplating
संगु Noun
Sangu
आसक्ती किंवा ओढ
attachment
उपजे Verb
Upaje
निर्माण होते
arises
अंतःकरणीं Noun
Antahkarni
मनात
in the heart/mind
कामु Noun
Kamu
इच्छा किंवा वासना
desire
प्रगटे Verb
Pragate
प्रकट होतो
manifests

💡 अर्थ

जेव्हा आपण सतत एखाद्या गोष्टीचा विचार करतो, तेव्हा आपल्याला त्या गोष्टीची ओढ लागते. या ओढीतूनच ती गोष्ट मिळवण्याची तीव्र इच्छा मनात निर्माण होते.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे मानवी मनाच्या अधःपतनाची पहिली पायरी स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य इंद्रियांच्या विषयांचे (जसे की चव, रूप, शब्द) वारंवार चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयांबद्दल 'संग' म्हणजे आसक्ती किंवा ओढ निर्माण होते. एकदा का ही आसक्ती जडली की, ती वस्तू मिळवण्यासाठी मनात तीव्र लालसा किंवा 'काम' (Desire) उत्पन्न होतो. हा श्लोक भगवद्गीतेतील 'ध्यायतो विषयान् पुंसः' या प्रसिद्ध श्लोकाचे मराठी ओवीतील निरूपण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला अभ्यासात लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर मोबाईल किंवा खेळांच्या विचारांपासून दूर राहावे. कारण सतत विचार केल्याने त्यांची ओढ लागते आणि अभ्यासावरून लक्ष विचलित होते. मनावर ताबा मिळवण्यासाठी विचारांवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेच्या २.६२ श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयांच्या चिंतनातून आसक्ती आणि इच्छा कशी निर्माण होते हे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 164

म्हणौनि तूं अर्जुना | या कर्मातें न संडीं पां | परि फळाची वासना | सांडीं वेगीं || १६४ ||

म्हणून अर्जुना, तू या कर्माचा त्याग करू नकोस; परंतु फळाची इच्छा मात्र त्वरित सोडून दे.

"Therefore, O Arjuna, do not forsake this action; but quickly discard the desire for its fruit."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
कर्मातें Noun
Karmate
कर्माला
To the action
संडीं Verb
Sandi
टाकू नकोस / सोडू नकोस
Do not abandon
वासना Noun
Vasana
इच्छा / आसक्ती
Desire / Attachment
वेगीं Adverb
Vegi
त्वरित / लवकर
Quickly
सांडीं Verb
Sandi
सोडून दे
Give up
परि Conjunction
Pari
परंतु
But

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू तुझे काम सोडू नकोस, पण ते काम करताना फळाची अपेक्षा मात्र सोडून दे.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे आणि ते टाळता येत नाही. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. कर्माचे बंधन तेव्हाच निर्माण होते जेव्हा आपण ते फळाच्या आशेने करतो. म्हणून कर्माचा त्याग न करता, त्या कर्माच्या फळाची आसक्ती (वासना) त्वरित सोडली पाहिजे. यामुळे कर्म करूनही माणूस संसाराच्या बंधनात अडकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

एखाद्या खेळाडूने मैदानावर खेळताना 'मी जिंकणार की हारणार' या विचारापेक्षा 'मी माझा सर्वोत्तम खेळ कसा खेळू शकेन' यावर लक्ष केंद्रित करणे, म्हणजे फळाची वासना सोडणे होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व आणि फळाच्या आसक्तीचा त्याग याबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा