←
शुक्रवार, 19 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 202

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती । परि तीं कर्तेपणा न येती । जैसा सूर्य न प्रकाशे राती । तैसा तो गा ॥

"Therefore, actions are indeed performed, but they do not result in doership; just as the sun does not shine at night, so is he."

म्हणौनि Adverb
Mhanauni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kijati
केली जातात
Are performed
कर्तेपणा Noun
Kartepana
कर्तेपणाचा भाव / अहंकार
Sense of doership
प्रकाशे Verb
Prakashe
प्रकाशतो
Shines
राती Noun
Raati
रात्री
At night
तैसा Adjective
Taisa
त्याप्रमाणे
In that manner

💡 अर्थ

इसलिए वह कर्म तो करता है, लेकिन उसमें 'मैं करता हूँ' ऐसा अहंकार नहीं होता। जैसे सूर्य के लिए रात का अस्तित्व नहीं होता, वैसे ही ज्ञानी के लिए कर्म का बंधन नहीं होता।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे सूर्याच्या अस्तित्वामुळे प्रकाश मिळतो, पण सूर्य स्वतःला प्रकाश देणारा 'कर्ता' मानत नाही, तसेच ज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या दृष्टीने कर्म आणि अकर्म यात फरक उरत नाही कारण त्याचे वैयक्तिक अस्तित्व ईश्वराशी एकरूप झालेले असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी खूप कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केले तर मनावर ताण येत नाही. उदाहरण: आई मुलांसाठी जेवण बनवते तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, उपकार म्हणून नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानी मनुष्य कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे विवेचन माऊलींनी येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 294

म्हणोनि इंद्रियांतें जिणावें । मग मन स्थिरावेल स्वभावें । जैसा मूळव्याधि आघवे । वृक्षुचि वाळे ॥ २९४ ॥

"Therefore, conquer the senses, and the mind will settle of its own accord; just as when the root is diseased, the entire tree withers away."

इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
to the senses
जिणावें Verb
Jinave
जिंकावे
should conquer
स्थिरावेल Verb
Sthiravel
स्थिर होईल
will become steady
स्वभावें Adverb
Swabhave
सहजपणे
naturally
मूळव्याधि Noun
Mulvyadhi
मुळाला झालेली इजा
disease at the root
आघवे Adjective
Aghave
सर्व किंवा संपूर्ण
entirely
वृक्षुचि Noun
Vrukshuchi
झाडच
the tree itself

💡 अर्थ

इसलिए इंद्रियों को जीतना चाहिए, तब मन स्वाभाविक रूप से स्थिर हो जाएगा। जैसे जड़ के नष्ट होने पर पूरा वृक्ष सूख जाता है, वैसे ही इंद्रियों पर विजय पाने से मन की चंचलता समाप्त हो जाती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व पटवून देतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. मनाला आवरण्यापेक्षा इंद्रियांना आवरणे अधिक प्रभावी ठरते. त्यांनी येथे वृक्षाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखाद्या झाडाचे मूळच नष्ट केले, तर फांद्या आणि पाने आपोआप वाळून जातात. त्याचप्रमाणे, जर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त केले, तर मनातील वासना आणि चंचलता आपोआप नष्ट होऊन मन आत्मस्वरूपी स्थिर होते. ही मनाची स्थिरता प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही पहिली पायरी आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जर आपल्याला अभ्यासात किंवा कामात एकाग्रता हवी असेल, तर आधी मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांपासून (इंद्रियांपासून) दूर राहायला हवे. एकदा का ही बाह्य आकर्षणे थांबली की मन आपोआप अभ्यासात लागेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही बंद ठेवला की मन आपोआप पुस्तकात रमते.

📌 संदर्भ

मन स्थिर करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 37

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥

मरणें पाविजे स्वर्गसुख । जियें भोगिजे राज्य निष्कंटक । म्हणोनि उठीं कां गा धनुर्धर । सिद्ध होऊनि ॥

"By dying you shall attain the bliss of heaven; by winning you shall enjoy the kingdom without obstacles. Therefore, O Archer, arise and be prepared."

मरणें Noun
marane
मृत्यू आल्यास
if death occurs
स्वर्गसुख Noun
svargasukh
स्वर्गातील आनंद
heavenly bliss
निष्कंटक Adjective
nishkantak
अडथळ्याविना किंवा शत्रूविना
without obstacles or enemies
धनुर्धर Noun
dhanurdhar
धनुष्य धारण करणारा (अर्जुन)
archer (Arjuna)
सिद्ध Adjective
siddha
तयार किंवा सज्ज
ready or prepared
भोगिजे Verb
bhogije
उपभोग घेता येईल
shall enjoy

💡 अर्थ

यदि तुम युद्ध में वीरगति को प्राप्त होते हो तो स्वर्ग मिलेगा और यदि जीतते हो तो पृथ्वी का निष्कंटक राज्य भोगोगे। इसलिए हे अर्जुन, युद्ध का निश्चय करके खड़े हो जाओ।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, क्षत्रियासाठी स्वधर्माचे पालन करणे हेच सर्वोच्च कर्तव्य आहे. या युद्धात तुझा पराभव झाला आणि तुला वीरमरण आले, तर तुला स्वर्गाची प्राप्ती होईल. याउलट, जर तू विजयी झालास, तर तुला या पृथ्वीवर विनाअडथळा राज्य करण्याचा अधिकार मिळेल. दोन्ही परिस्थितीत तुझा फायदाच आहे. त्यामुळे मनात कोणताही संभ्रम न ठेवता, फळाची आशा सोडून केवळ कर्तव्य भावनेने तू युद्धासाठी सज्ज होणे आवश्यक आहे. हे अर्जुना, तू आता विलंब न करता धनुष्य हाती घे आणि युद्धासाठी उभा राहा.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कठीण कामाला सुरुवात करतो, तेव्हा अपयशाच्या भीतीने डगमगून न जाता 'प्रयत्न केल्यास यश मिळेल आणि अपयश आले तरी अनुभव मिळेल' या वृत्तीने कामाला लागावे. उदाहरणार्थ, स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना केवळ निकालाचा विचार न करता, ज्ञानासाठी आणि कर्तव्यासाठी पूर्ण ताकदीने अभ्यास करावा.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला युद्धासाठी प्रवृत्त करताना जय आणि पराजय या दोन्ही स्थितींमधील सकारात्मक बाजू समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा