←
रविवार, 31 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 377

म्हणोनि तो निरिच्छु । सर्वत्र पूर्णकाम साचू । जैसा न भरितांही सिंधु । अक्षोभितु ॥ ३७७ ॥

"Therefore, he is desireless, truly fulfilled in all respects; just as the ocean is unperturbed even without being filled."

निरिच्छु Adjective
Niricchu
कोणतीही इच्छा नसलेला
Desireless
पूर्णकाम Adjective
Purnakam
ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत असा
One whose desires are fulfilled
सिंधु Noun
Sindhu
समुद्र
Ocean
अक्षोभितु Adjective
Akshobhitu
शांत किंवा विचलित न होणारा
Unperturbed or calm
साचू Adverb
Sachu
खरोखर किंवा सत्य
Truly or in reality

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे समुद्र न भरताही आपल्या जागी शांत आणि पूर्ण असतो, त्याप्रमाणे तो ज्ञानी पुरुष कोणत्याही इच्छेशिवाय सर्वार्थाने समाधानी असतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात नद्या येऊन मिळाल्या तरी तो आपली मर्यादा ओलांडत नाही आणि नद्या नाही मिळाल्या तरी तो आटत नाही, तो सदैव स्वतःमध्येच पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याच्या सर्व वासना मावळल्या आहेत, असा पुरुष बाह्य विषयांच्या प्राप्तीने हुरळून जात नाही किंवा त्यांच्या अभावाने दुःखी होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो, कारण त्याचे सुख बाह्य जगावर अवलंबून नसून ते त्याच्या अंतरात्म्यात असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपेक्षित गोष्ट मिळत नाही, तेव्हा चिडचिड न करता समुद्रासारखे शांत राहणे आणि आपल्याकडे जे आहे त्यात समाधान मानणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 208

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि आचरतां नाही श्रम । तेंचि करीं तूं परम । स्वधर्मु आपुला ॥ २०८ ॥

"Therefore, perform that action which is appropriate, and which involves no strain in execution; that indeed is your supreme duty."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Uchita
योग्य / विहित
Appropriate / Proper
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना
While practicing
श्रम Noun
Shrama
कष्ट / थकवा
Effort / Fatigue
स्वधर्मु Noun
Swadharmu
स्वतःचे कर्तव्य
One's own duty

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य कर्म आहे आणि जे करताना मनाला किंवा शरीराला त्रास होत नाही, तेच तुझे श्रेष्ठ कर्तव्य (स्वधर्म) समजून तू कर.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला स्वधर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आहे आणि जे करताना विनाकारण ओझे वाटत नाही, तेच आपले खरे कर्तव्य होय. जेव्हा माणूस आपल्या स्वभावानुसार विहित कर्म करतो, तेव्हा त्याला थकवा किंवा मानसिक ताण जाणवत नाही. असे सहज कर्म करणे म्हणजेच स्वधर्माचे पालन करणे होय, जे मोक्षप्राप्तीसाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, एखाद्या व्यक्तीने आपल्या अंगभूत कौशल्यानुसार आणि आवडीनुसार क्षेत्र निवडून काम केले, तर ते काम त्याला ओझे न वाटता आनंदाने पूर्ण करता येते. उदाहरणार्थ, शिक्षकाने मनापासून शिकवणे हा त्याचा स्वधर्म आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला त्याचे नैसर्गिक कर्तव्य (स्वधर्म) ओझे न मानता पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 165

म्हणौनि अज्ञानाचेनि मूळें । संशयो हा बळावे बळें । तो विवेकाचेनि धारधारें । शस्त्रें उपडीं ॥ १६५ ॥

"Therefore, doubt strengthens due to the root of ignorance; uproot it with the sharp weapon of discernment."

अज्ञानाचेनि Noun
ajñānācēni
अज्ञानामुळे
due to ignorance
संशयो Noun
saṃśayō
संशय किंवा शंका
doubt
बळावे Verb
baḷāvē
बळकट होतो किंवा वाढतो
strengthens
विवेकाचेनि Noun
vivēkācēni
विवेकाने (योग्य विचाराने)
through discernment
धारधारें Adjective
dhāradhārēṃ
अतिशय धारदार
very sharp
उपडीं Verb
upaḍīṃ
उपटून टाकणे
to uproot

💡 अर्थ

अज्ञानामुळे मनात संशय निर्माण होतो आणि तो वाढत जातो. हा संशय विवेकाच्या (चांगल्या विचारांच्या) धारदार शस्त्राने मुळासकट उपटून टाकला पाहिजे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशयाचे खरे मूळ अज्ञानात असते. जेव्हा माणसाला सत्य स्वरूपाचे ज्ञान नसते, तेव्हा त्याच्या मनात शंका-कुशंकांचे जाळे विणले जाते. हा संशय माणसाच्या प्रगतीत आणि आत्मज्ञानात मोठा अडथळा ठरतो. या संशयाचा नाश करण्यासाठी 'विवेक' आवश्यक आहे. विवेक म्हणजे काय योग्य आणि काय अयोग्य, काय नश्वर आणि काय शाश्वत हे समजून घेण्याची बुद्धी. ज्याप्रमाणे एखादे झाड मुळासकट काढण्यासाठी धारदार शस्त्राची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाचे धारदार शस्त्र वापरून तो समूळ नष्ट करावा, असा उपदेश येथे दिला आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेबद्दल किंवा ध्येयाबद्दल शंका येते, तेव्हा गोंधळून न जाता विवेकाने (शांत विचाराने) त्या शंकेचे कारण शोधावे आणि ती दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही हा संशय अभ्यासाच्या नियोजनाने आणि आत्मविश्वासाने (विवेकाने) दूर करावा.

📌 संदर्भ

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाच्या तलवारीने हृदयातील संशय तोडण्यास सांगतात. ज्ञानेश्वर महाराज येथे विवेकाचे महत्त्व विशद करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा