🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला असा उपदेश करतात की, कर्म करणे हे मानवासाठी अपरिहार्य आहे. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी आणि स्वतःच्या प्रगतीसाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुष देखील लोककल्याणासाठी आपली कर्तव्ये पार पाडतात. म्हणून अर्जुनाने युद्धासारखे आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) सोडू नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ कर्तव्य भावनेने आपले काम करणे हाच श्रेष्ठ मार्ग आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता, अभ्यास करणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून ते प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरण: खेळाडूने विजयापेक्षा खेळातील कौशल्यावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्म टाळणे कोणालाही शक्य नाही, म्हणून त्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निरिच्छतेचे म्हणजेच इच्छाशून्यतेचे महत्त्व विशद करत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याच्या अंतःकरणात कोणत्याही प्रकारची भौतिक वासना किंवा काम उरत नाही, ती अवस्था सर्वश्रेष्ठ आहे. सर्व दुःखांचे मूळ 'इच्छा' आहे. जेव्हा मनुष्य सर्व इच्छांचा त्याग करतो, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती आणि आत्मज्ञान प्राप्त होते. ही निरिच्छता म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नव्हे, तर अंतःकरणातून झालेली शुद्धी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केल्यास आपल्याला मानसिक समाधान मिळते. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करताना त्याबदल्यात काही मिळेल ही अपेक्षा ठेवली नाही, तर आपल्याला खरा आनंद मिळतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना संत ज्ञानेश्वर महाराज निरिच्छतेचे महत्त्व अर्जुनाला पटवून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या सर्व बाजूंनी येऊन समुद्राला मिळतात, पण समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही आणि त्या नद्यांचे अस्तित्व स्वतःत सामावून घेतो, तसेच आत्मज्ञानी पुरुषाचे असते. त्याच्या अंतकरणात सर्व विषय आणि इच्छा येतात, पण त्या त्याच्या शांतीचा भंग करू शकत नाहीत. तो स्वतःच पूर्णत्वाचा अनुभव घेत असल्यामुळे त्याच्या मनात वेगळी कामना निर्माण व्हायला जागाच उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण आपल्या ध्येयावर पूर्ण लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हा बाह्य प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाचे आकर्षण बाजूला सारून अभ्यासात मग्न होणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाच्या मनाची अवस्था कशी असते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन स्पष्ट करतात की त्याच्या मनात वासनांना थारा नसतो.