←
सोमवार, 01 एप्रिल 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 96

तरी शस्त्रें न तोडवे । अग्नीनें न जळवे । हा पाणीये न भिजवे । वारा न शोषे ॥ ९६ ॥

"Neither can weapons cleave it, nor fire burn it; neither can water drench it, nor wind dry it."

शस्त्रें Noun
Shastren
शस्त्रांनी
By weapons
तोडवे Verb
Todave
तुकडे होणे / तोडले जाणे
To be cut or cleaved
अग्नीनें Noun
Agninen
आगीने
By fire
जळवे Verb
Jalave
जळणे
To be burnt
पाणीये Noun
Paniye
पाण्याने
By water
भिजवे Verb
Bhijave
ओले होणे
To be drenched
शोषे Verb
Shoshe
सुकवणे
To dry or wither

💡 अर्थ

या आत्म्याला शस्त्रे तोडू शकत नाहीत, अग्नी जाळू शकत नाही, पाणी भिजवू शकत नाही आणि वारा सुकवू शकत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अविनाशी आणि अभेद्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे भौतिक वस्तूंवर बाह्य घटकांचा परिणाम होतो, तसा आत्म्यावर होत नाही. शस्त्रे केवळ शरीराला इजा करू शकतात, पण चैतन्यमय आत्म्याला स्पर्शही करू शकत नाहीत. अग्नी, जल आणि वायू ही महाभूतं देखील आत्म्याचे अस्तित्व नष्ट करण्यास असमर्थ आहेत. हे आत्मतत्व सर्व भौतिक विकारांच्या पलीकडे असून ते शाश्वत आणि सनातन आहे, असे माऊली येथे सांगतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा मृत्यूची भीती वाटते, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले खरे स्वरूप (आत्मा) कधीही नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले किंवा शरीराला आजार झाला तरी खचून न जाता, 'मी या परिस्थितीपेक्षा वेगळा आणि सामर्थ्यवान आहे' हा विचार करणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितलेल्या आत्म्याच्या अमरत्वाच्या उपदेशावर ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून भाष्य करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 220

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥

जेणें सांडिलें फळाभिसंधी । जो नित्य तृप्तु निरवधि । जया कर्माचीही बांधी । उरली नाहीं ॥

"He who has cast away the desire for fruits, who is ever content and limitless, for him, the bondage of action remains no more."

सांडिलें Verb
sandile
त्याग केला किंवा सोडले
abandoned or gave up
फळाभिसंधी Noun
phalabhisandhi
फळाची अपेक्षा किंवा हेतू
desire for fruits of action
नित्य Adverb
nitya
नेहमी किंवा सतत
always or eternally
तृप्तु Adjective
truptu
समाधानी
satisfied or content
निरवधि Adverb
niravadhi
अमर्याद किंवा पूर्णपणे
limitless or completely
बांधी Noun
bandhi
बंधन
bondage

💡 अर्थ

ज्याने कर्माच्या फळाची आशा सोडून दिली आहे, जो नेहमी समाधानी असतो आणि ज्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरलेले नाही, असा तो पुरुष होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जो साधक आपल्या कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागून देतो, तो आत्मस्वरूपात सदैव तृप्त असतो. त्याला बाह्य जगातील कोणत्याही आधाराची किंवा लाभाची अपेक्षा नसते. असा मनुष्य जरी जगाच्या दृष्टीने सर्व प्रकारची कर्मे करत असला, तरी त्याच्या मनात 'मी करतोय' हा अहंकार नसल्यामुळे त्याला कर्माचे फळ किंवा पाप-पुण्य लागत नाही. त्याचे कर्म हे अकर्मासारखेच निष्काम असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला यातून काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम किती उत्तम करू शकतो' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा अभ्यासाच्या प्रक्रियेचा आनंद घेतल्यास त्यांना तणाव जाणवणार नाही.

📌 संदर्भ

निष्काम कर्म करणाऱ्या व्यक्तीला कर्माचे बंधन कसे लागत नाही, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 209

म्हणौनि कर्माचेनि आधारें । जेणें अकर्मता होय साचोकारें । तेंचि ज्ञान हें निर्धारें । मानिजे गा ॥ २०९ ॥

"Therefore, through the support of action, that which truly results in actionlessness, consider that alone to be certain knowledge."

म्हणौनि Conjunction
Mhaṇouni
म्हणून
Therefore
कर्माचेनि Noun
Karmācēni
कर्माच्या
Of action
आधारें Noun
Ādhārē
आधाराने
With the support of
अकर्मता Noun
Akarmatā
कर्माचा अभाव किंवा बंधमुक्ती
Actionlessness or liberation from bondage
साचोकारें Adverb
Sācōkārē
खरोखर किंवा प्रत्यक्षपणे
Truly or effectively
निर्धारें Adverb
Nirdhārē
निश्चितपणे
With certainty

💡 अर्थ

म्हणून कर्माचा आधार घेऊन ज्या कृतीमुळे माणसाला कर्माच्या बंधनातून खरोखर मुक्ती मिळते, त्यालाच निश्चितपणे खरे ज्ञान समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्म आणि ज्ञान यांचा सुंदर समन्वय साधतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळाची आशा न ठेवणे आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे 'अकर्म' स्थिती होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच अशा अलिप्त अवस्थेपर्यंत पोहोचते, तेव्हा तिला प्राप्त झालेले ते ज्ञानच खरे आणि शाश्वत असते. हे ज्ञान मनुष्याला संसारातील कर्तव्ये पार पाडत असतानाही मुक्त ठेवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना फळाची चिंता न करता कामावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाचा आनंद घेऊन अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे मर्म सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची खरी व्याख्या या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा