🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य आपली जुनी वस्त्रे टाकून देतो, त्याप्रमाणे जो पुरुष आपल्या मनातील सर्व मनोरथ किंवा विषयांची ओढ पूर्णपणे त्यागून, केवळ आत्मसुखातच संतुष्ट राहतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ. बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखाची अपेक्षा न ठेवता स्वतःच्या अंतरात्म्यात आनंद शोधणे हीच सर्वोच्च अवस्था आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल गेम्स किंवा बाह्य आकर्षणांच्या मागे न धावता, आपल्या अभ्यासात किंवा कामात मनापासून आनंद मिळवतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा सराव करतो. उदाहरण: परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी बाह्य मनोरंजनाचा त्याग करून अभ्यासात एकाग्र होणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत आहेत आणि ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे मराठीत सविस्तर वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत यज्ञाचे (निस्वार्थ कर्माचे) महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ब्रह्मदेवाने मानवाला यज्ञासह निर्माण केले आणि सांगितले की हा यज्ञ तुमची कामधेनु होईल. जेव्हा मनुष्य आपले विहित कर्म फळाची आशा न धरता ईश्वराप्रती अर्पण करतो, तेव्हा त्याला सृष्टीकडून सर्व अपेक्षित आणि कल्याणकारी गोष्टी प्राप्त होतात. हा यज्ञ म्हणजे केवळ बाह्य कर्मकांड नसून, स्वधर्माचे पालन आणि परोपकाराची भावना आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपले काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) प्रामाणिकपणे आणि इतरांच्या हिताचा विचार करून केले, तर आपल्या गरजा आणि प्रगती आपोआप साध्य होते. उदाहरण: एका प्रामाणिक व्यापाऱ्याने ग्राहकांचे हित जपले, तर त्याचा व्यवसाय आपोआप वृद्धिंगत होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज सृष्टीच्या उत्पत्तीच्या वेळी ब्रह्मदेवाने जीवांना दिलेल्या उपदेशाचे वर्णन करत आहेत, जिथे यज्ञ हा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा सांगितला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या १८ व्या श्लोकाचा भावार्थ स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, त्याचे ते कर्म 'अकर्म' (बंधमुक्त) होते. याउलट, जो मनुष्य बाह्यतः शांत बसलेला असतो पण मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ज्याला ही सूक्ष्म दृष्टी प्राप्त झाली आहे, तोच खरा योगी आणि आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा घरची कामे करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने केल्यास मनावर ताण येत नाही आणि कामाचा दर्जा सुधारतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्मातील सूक्ष्म भेद समजावून सांगत आहेत की खरा ज्ञानी कोण असतो.