←
शुक्रवार, 29 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 106

म्हणोनि अर्जुना ऐकें | जो इंद्रियांतें न जिंके | तो विषयांच्या कौतुकें | नागविला || १०६ ||

"Therefore, O Arjuna, listen; he who does not conquer his senses is robbed by the fascination of sensory objects."

म्हणोनि Adverb
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
To the senses
जिंके Verb
Jinke
जिंकतो
Conquers
विषयांच्या Noun
Vishayanchya
भोगवस्तूंच्या
Of sensory objects
कौतुकें Noun
Kautuke
मोहाने किंवा आवडीने
By the allure or fondness
नागविला Verb
Nagavila
लुटला गेला
Robbed or deceived

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन सुनो, जो अपनी इंद्रियों को नहीं जीतता, वह विषयों के आकर्षण में लुट जाता है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना जिंकत नाही, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (सुखांच्या) मोहात अडकतो. हे विषय दिसायला आकर्षक वाटले तरी ते माणसाची विवेकबुद्धी आणि आत्मिक शांती हिरावून घेतात. जसा एखादा वाटसरू चोरांकडून लुटला जातो, तसाच इंद्रियांच्या आहारी गेलेला मनुष्य आपल्या जीवनाचे खरे ध्येय विसरून बसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर किंवा डोळ्यांवर ताबा ठेवला नाही (उदा. सतत जंक फूड खाणे किंवा मोबाईल पाहणे), तर आपले आरोग्य आणि वेळ दोन्ही वाया जातात. संयम पाळणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्याचे इंद्रियांवर नियंत्रण नाही अशा व्यक्तीची काय अवस्था होते, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 257

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो इंद्रियांतें जिणें निकें । तोचि प्रज्ञाप्रतिष्ठितु लोके । जाणिजे गा ॥

"Therefore, O Arjuna, listen; he who conquers his senses well, he alone is known in the world as one of steady wisdom."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyāntēṃ
इंद्रियांना
To the senses
जिणें Verb
Jiṇēṃ
जिंकतो
Conquers
निकें Adverb
Nikēṃ
चांगल्या प्रकारे / पूर्णपणे
Completely / Properly
प्रज्ञाप्रतिष्ठितु Adjective
Prajñāpratiṣṭhitu
स्थिर बुद्धीचा
Established in wisdom
लोके Noun
Lōkē
जगात
In the world

💡 अर्थ

इसलिए हे अर्जुन सुनो, जो अपनी इंद्रियों पर पूर्णतः विजय प्राप्त कर लेता है, उसे ही इस संसार में स्थिर बुद्धि वाला (स्थितप्रज्ञ) समझना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मुख्य लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि त्यांच्यावर ताबा मिळवतो, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. केवळ बाह्य त्याग करून चालत नाही, तर मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे प्रज्ञावान असण्याचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा मोह होतो (उदा. अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघणे), तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून योग्य निर्णय घेणे म्हणजे इंद्रियजय होय. असा संयम आपल्याला यशाकडे नेतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत, जिथे इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 332

जैसा नाविकाचां हातीं । नाव सांपडे महावातीं । मग ते न राहे निरुती । थडिये पावे ॥ ३३२ ॥

"Just as a boat in the hands of a sailor, if caught in a great storm, does not remain steady and reach the shore."

नाविकाचां Noun
nāvikācāṃ
नाविकच्या
of the sailor
सांपडे Verb
sāṃpaḍe
सापडते
gets caught
महावातीं Noun
mahāvātīṃ
मोठ्या वादळात
in a great storm
निरुती Adverb
nirutī
निश्चितपणे / स्थिर
certainly / steadily
थडिये Noun
thaḍiye
किनाऱ्याला
to the shore

💡 अर्थ

जैसे कोई नाव बड़े तूफान में फंस जाए तो वह नाविक के नियंत्रण में नहीं रहती और किनारे तक नहीं पहुँच पाती, वैसे ही इंद्रियों के पीछे भागने वाला मन बुद्धि को भटका देता है।

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रचंड वादळ सुटल्यावर नावेवरचा ताबा सुटतो आणि ती नाव सुरक्षितपणे किनाऱ्याला (थडिये) पोहोचू शकत नाही, उलट ती बुडण्याची भीती असते; त्याचप्रमाणे जर मन विषयांच्या आणि इंद्रियांच्या मागे धावू लागले, तर ते माणसाच्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा नाश करते. साधकाने आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे, अन्यथा संसाराच्या वादळात जीवनरूपी नाव भरकटत जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या महत्त्वाच्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनामुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा आपण आपल्या ध्येयापासून दूर जातो. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

📌 संदर्भ

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माऊलींनी हे उदाहरण दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा