←
शुक्रवार, 22 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 84

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो इंद्रियांतें न रोखें । तो विषयांचेनि विखें । नाशिला जाणावा ॥ ८४ ॥

"Therefore, O Arjuna, listen; he who does not restrain his senses is to be known as destroyed by the poison of sense-objects."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
To the senses
रोखें Verb
Rokhe
रोखणे किंवा ताबा ठेवणे
To restrain or stop
विषयांचेनि Noun
Vishayancheni
विषयांच्या (भोगांच्या)
Of sense objects
विखें Noun
Vikhe
विषाने
By poison
नाशिला Adjective
Nashila
नाश पावलेला
Destroyed
जाणावा Verb
Janava
समजावा
Should be known

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, जो आपल्या इंद्रियांवर ताबा ठेवत नाही, तो विषयांच्या (मोहाच्या) विषाने नष्ट झाला आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. जर एखाद्या मनुष्याने आपल्या इंद्रियांना मोकळे सोडले, तर ते इंद्रिय बाह्य विषयांकडे (भोगवस्तूं कडे) धाव घेतात. हे विषय सुरुवातीला सुखावह वाटले तरी ते विषासारखे घातक असतात. जो माणूस स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवत नाही, त्याचे पतन अटळ असते. जसे विष शरीराचा नाश करते, तसे विषयांची आसक्ती माणसाच्या विवेकाचा नाश करते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जर आपण अभ्यासाऐवजी सतत मोबाईल किंवा खेळाच्या आहारी गेलो (इंद्रियांवर ताबा नसणे), तर आपले शैक्षणिक नुकसान होते. म्हणून स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

भगवद्गीतेतील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांवर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांवर ताबा नसण्याचे परिणाम सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 150

यदा संशयनिर्मुक्तं ज्ञानं विन्दति मानवः। तदात्मनात्मनात्मानं सुखेनैवाधिगच्छति॥

जेथ संशयाचां ठावो। पुसूनि गेला सर्वथा। मग आपणचि आपणया। पाविजे सुखें॥

"Where the trace of doubt is entirely wiped out, there one attains one's own self effortlessly in bliss."

संशयाचा Noun
Samshayacha
संशयाचा
of doubt
ठावो Noun
Thavo
ठिकाण किंवा स्थान
place or trace
पुसूनि Verb
Pusuni
नष्ट करून किंवा पुसून
wiped out
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
completely
आपणचि Pronoun
Aapanachi
स्वतःच
oneself
पाविजे Verb
Pavije
मिळवणे किंवा प्राप्त करणे
to attain
सुखें Adverb
Sukhen
आनंदाने किंवा सहजपणे
happily or easily

💡 अर्थ

जेव्हा मनातील सर्व शंका पूर्णपणे संपतात, तेव्हा माणूस स्वतःच्या स्वरूपाला अगदी सहजपणे आणि आनंदाने प्राप्त करतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनात संशय असतो, तोपर्यंत आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. ज्ञानाच्या प्रकाशाने जेव्हा संशयाचा अंधार पूर्णपणे नष्ट होतो, तेव्हा साधकाला कोठेही बाहेर शोध घेण्याची गरज उरत नाही. तो स्वतःमध्येच परमात्म्याचा अनुभव घेतो. ही अवस्था अत्यंत सुखकारक आणि नैसर्गिक असते. संशय हा ज्ञानाचा शत्रू आहे, तो नष्ट झाला की आत्मसुख आपोआप प्राप्त होते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी मनातील शंका दूर करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयातील शंका दूर केल्या, तर त्याला तो विषय सोपा वाटतो आणि तो आत्मविश्वासाने परीक्षेत यश मिळवतो.

📌 संदर्भ

ज्ञानाच्या प्रकाशाने संशयाचा पूर्ण नाश झाल्यावर साधकाला मिळणाऱ्या आत्मसुखाचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 106

म्हणोनि उचित जे कर्म । आणि विहित जे धर्म । तेचि आचरावे उत्तम । फळाशा सांडूनि ॥

"Therefore, practice that which is appropriate and that which is your prescribed duty; perform them excellently, having abandoned the hope for rewards."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा रास्त
Appropriate or right
विहित Adjective
Vihita
कर्तव्य म्हणून सांगितलेले
Prescribed or ordained
आचरावे Verb
Aacharave
आचरणात आणावे किंवा करावे
Should practice or perform
फळाशा Noun
Phalasha
फळाची अपेक्षा
Desire for results
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून किंवा सोडून
Renouncing or leaving

💡 अर्थ

म्हणून, जे काम करणे योग्य आहे आणि जे आपले कर्तव्य आहे, तेच काम फळाची अपेक्षा न ठेवता अतिशय चांगल्या प्रकारे करावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ आपल्या मनाला आवडते म्हणून कोणतेही काम करू नये, तर जे 'उचित' म्हणजे परिस्थितीनुसार योग्य आहे आणि जे 'विहित' म्हणजे शास्त्राने किंवा कर्तव्याने नेमून दिलेले आहे, तेच कर्म करावे. हे कर्म करताना ते 'उत्तम' प्रकारे म्हणजे पूर्ण कौशल्याने करावे, परंतु त्या कर्मापासून मिळणाऱ्या फळाची कोणतीही आशा (फळाशा) मनात ठेवू नये. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची किंवा मार्कांची सतत चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास (जे त्यांचे विहित कर्तव्य आहे) प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा