🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे अनन्यसाधारण महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने दुसऱ्याच्या कर्तव्याचे किंवा धर्माचे अनुकरण करू नये, कारण ते दिसायला सोपे वाटले तरी ते आपल्या प्रकृतीला साजेसे नसते. आपला स्वधर्म, जो आपल्याला आपल्या स्वभावानुसार आणि परिस्थितीनुसार प्राप्त झाला आहे, तोच आपल्यासाठी परम मंगलमय आहे. जरी तो स्वधर्म आचरताना अत्यंत कठीण (अतिविषम) वाटला किंवा त्यात कष्ट असले, तरीही त्याचेच निष्ठेने पालन करावे, कारण त्यातच आत्मोन्नती सामावलेली असते.

प्रत्येकाने दुसऱ्याच्या यशाची किंवा कामाची नक्कल न करता आपल्या स्वतःच्या जबाबदाऱ्या पार पाडाव्यात. उदाहरण: एखाद्या विद्यार्थ्याला गणितात रस असेल तर त्याने मित्राचे पाहून जबरदस्तीने वैद्यकीय क्षेत्राकडे न वळता गणितातच प्रगती करावी, कारण तोच त्याचा स्वधर्म आहे.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे श्रेष्ठत्व आणि त्याचे पालन करण्याची आवश्यकता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य 'मी म्हणजे हे शरीर' हा अहंकार (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागून देतो, तेव्हा त्याच्या मनातून कर्माच्या फळाची इच्छा आपोआप नष्ट होते. असा पुरुष संसारात राहून सर्व प्रकारची कर्तव्ये पार पाडतो, पण ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. हेच खरे ज्ञान आणि मुक्तीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची भीती न बाळगता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे अलिप्त राहून कर्म करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जी कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या इच्छेनुसार आवरून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या ओढीपासून आपल्या इंद्रियांना पूर्णपणे रोखू शकतो, तोच खरा ज्ञानी आहे. केवळ शाब्दिक ज्ञान असून चालत नाही, तर ज्याचे आपल्या मनावर आणि इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण आहे, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर झाली आहे असे समजावे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला राग येतो किंवा एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवणे म्हणजे इंद्रियजय होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचा मोह टाळून मनाला एकाग्र करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगत असताना इंद्रियांवर विजय मिळवण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.