←
बुधवार, 20 मार्च 2024
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 205

जैसा अंबरु न शिविजे धूमें । तैसा देहसंगु न लिंपे कर्मे । जो नित्यमुक्तु महिमे । आपुलिया ॥ २०५ ॥

"As the sky is not touched by smoke, so the association with the body does not taint with karma the one who is eternally free in his own glory."

अंबरु Noun
Ambaru
आकाश
Sky
न शिविजे Verb
Na Shivije
स्पर्श होत नाही
Is not touched
धूमें Noun
Dhumme
धुराने
By smoke
न लिंपे Verb
Na Limpe
लिप्त होत नाही
Does not get tainted
नित्यमुक्तु Adjective
Nityamuktu
सदैव मुक्त
Eternally free
महिमे Noun
Mahime
वैभवात किंवा स्वरूपात
In glory or nature

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे आकाशाला धूर स्पर्श करू शकत नाही, त्याप्रमाणे जो आपल्या स्वरूपात नित्यमुक्त आहे, त्याला देहाच्या कर्मांचा स्पर्श किंवा दोष लागत नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे निर्लेपत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, आकाश हे सर्वव्यापी आहे, परंतु त्यात असलेला धूर आकाशाला मलीन करू शकत नाही किंवा त्याला स्पर्शही करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो पुरुष आत्मस्वरूपात जागा झाला आहे, तो देहात राहत असूनही देहाच्या कर्मांनी किंवा त्यांच्या फळांनी बांधला जात नाही. तो आपल्या स्वतःच्याच चैतन्यमय महिमात सदैव मुक्त असतो. कर्माचा लेप केवळ देहबुद्धी असलेल्यांना लागतो, आत्मज्ञानी पुरुषाला नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कामे करताना 'मी करतोय' हा अहंकार न ठेवता, आकाशासारखे अलिप्त राहून कर्तव्य पार पाडावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये काम करताना यशाने हुरळून न जाणे आणि अपयशाने खचून न जाणे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला आत्म्याचे निर्लेप स्वरूप समजावून सांगताना माउली आकाशाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 50

म्हणौनि तूं आतां । सांडीं हे विवंचना पांडुसुता । होईं गा सावधु चित्ता । स्वधर्मीं या ॥ ५० ॥

"Therefore, now give up this deliberation, O son of Pandu; be alert in your mind towards your own duty."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
सांडीं Verb
Sandi
सोडून दे
Give up / Abandon
विवंचना Noun
Vivanchana
चिंता किंवा विचार
Deliberation or Worry
पांडुसुता Noun
Pandusuta
पांडूचा पुत्र (अर्जुन)
Son of Pandu (Arjuna)
सावधु Adjective
Savadhu
जागृत किंवा सावध
Alert or Attentive
स्वधर्मीं Noun
Swadharmi
स्वतःच्या कर्तव्यात
In one's own duty

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता हा मनातील गोंधळ किंवा विचार सोडून दे आणि आपल्या कर्तव्यावर (स्वधर्मावर) लक्ष केंद्रित कर.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या बाबतीत मनात निर्माण झालेली द्विधा अवस्था किंवा शंका सोडून देणे आवश्यक आहे. 'विवंचना' म्हणजे मनातील तर्क-वितर्क किंवा चिंता. जेव्हा माणूस आपल्या विहित कर्तव्यापासून (स्वधर्मापासून) विचलित होतो, तेव्हाच गोंधळ निर्माण होतो. म्हणून, मनाला स्थिर करून आणि पूर्णपणे जागृत राहून आपल्या वाट्याला आलेल्या कर्मात झोकून देणे, हाच खरा कर्मयोग आहे असे महाराज सांगतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता (विवंचना) न करता, केवळ अभ्यासावर (स्वधर्मावर) लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला मनातील संभ्रम सोडून आपल्या विहित कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 221

मग तो कर्मे करी की न करी । परी कर्माचा विटाळु तया न धरी । जैसा सूर्य जळीं न तिंबिजे परी । जळातें प्रकाशी ॥ २२१ ॥

"Then whether he performs actions or not, the stain of action does not touch him; just as the sun is not soaked by water, yet it illuminates the water."

मग Adverb
Mag
त्यानंतर
Then
विटाळु Noun
Vitalu
दोष किंवा अशुद्धी
Stain or impurity
तिंबिजे Verb
Timbije
भिजणे किंवा ओले होणे
To get soaked or wet
प्रकाशी Verb
Prakash
प्रकाशित करतो
Illuminates
धरी Verb
Dhari
स्पर्श करणे किंवा धरणे
To touch or hold
जळीं Noun
Jali
पाण्यामध्ये
In the water

💡 अर्थ

मग त्या ज्ञानी पुरुषाने कर्मे केली किंवा नाही केली, तरी त्याला कर्माचा कोणताही दोष लागत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, उलट तो पाण्यालाच प्रकाश देतो, त्याप्रमाणे तो पुरुष कर्मात राहूनही अलिप्त असतो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या अलिप्ततेचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष जगाच्या दृष्टीने कर्मे करताना दिसला तरी, त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार नसतो. त्यामुळे कर्माचे फळ किंवा कर्माचा दोष (विटाळ) त्याला स्पर्श करू शकत नाही. माउलींनी येथे सूर्याचे उदाहरण दिले आहे. सूर्य तळ्यात किंवा नदीत प्रतिबिंबित होतो, पण पाणी सूर्याला ओले करू शकत नाही. उलट, सूर्यच त्या पाण्याला प्रकाशित करतो. त्याचप्रमाणे, ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व व्यवहार करतो, पण तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, कारण त्याचे अस्तित्व कर्माच्या पलीकडे असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, आपले कर्तव्य पार पाडावे. जसे की, एखाद्याला मदत केल्यावर त्या बदल्यात कौतुकाची अपेक्षा न ठेवणे, म्हणजे कर्माच्या विटाळापासून दूर राहणे होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत की आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि दोषांपासून कसा मुक्त राहतो.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा